03:30 21 Абҵара 2017
Аҟәа+ 16°C
Ишиашоу ицо аефир
Нанҳәа аныҳәа амҩаԥгара

Нанҳәа аԥсуа атрадициатә ныҳәарақәа иреиуоуп, ақьырсианра иадҳәалаӡам

© Sputnik. Томас Тхайцук
Аԥсны
Икьаҿу ахьарԥш аиура
10520

Нанҳәа аныҳәа амҩаԥгараан хадара зуа аритуалтә кәама-ҵамақәа дырзааҭгылоит аҭоурыхҭҵааҩ аетнолог Валери Бигәаа.

Sputnik, Рада Ажьиԥҳа

Аԥсуаа рытрадициатә ныҳәақәа ируаку, аамҭала Анцәа иан-лаша лымш иақәшәоит Нанҳәа. 

"Нанҳәа атрадициатә ныҳәақәа ируакуп, азныказы аныҳәа иахьа зегьы еицаадыруа аԥсцәа рыхьӡала идыргыло аишәа аҳәаакәа ирҭымҵуашәа иҟоуп, аха уи иаҵыԥшуеит адунеи иқәу ауааԥсыра зегьы ран, Адгьыл анцәахәԥҳәыс ду Анан лкульт ашьҭақәа. Абжьыуаа рыҟны Нанҳәа зегьы иазгәарҭоит, абзыԥқәа рыҟны ақьырсианцәа. Нанҳәа аныҳәа иалагоит арыцхә 27 ауха, уи иԥхьаӡоуп "аҩсҭаацәа рыҭра ианҭыҵуа" ҳәа. Уи аҟынтә аҩнаҭа аԥшәмацәа, "акы ахьырҳәо акы ыҟоуп" ҳәа иԥхьаӡан ахыхьчаратә ритуалқәа мҩаԥыргоит", — ҳәа иҳәоит Валери Бигәаа.

Аетнолог иажәақәа рыла, ахәылбыҽха, амра анҭашәалак, аҿар еидыргалоит аҭәа аҭырас, уи  амца ацрарҵоит, аҩысҭаацәа рылаԥш рхырԥарц.

"Еикәырҵаз амца аҿар ахыԥон, уи аан ирҳәон "саҩсҭаа дсыблит" ҳәа. Ари аритуал абырбынџьа ҳәа иашьҭоуп. Амца ахыԥара ашьҭахь, аԥшәма ашәақь ала дхысуан, аҩсҭаацәа иршәоит ҳәа. Ус иҟан анкьа, аха иахьа ари аритуал рцәыӡуа иалагеит, ақыҭақәа рыҟны имҩаԥыргаӡом", — ҳәа азгәеиҭеит иара.

Нанҳәа ауха аҩсҭаацәеи, агызмалцәеи ԥхасҭак абаҟаҳҵари ҳәа иқәуп, иҳәоит Валери Бигәаа.

Нанҳәа аҽны аҩнаҭа аԥшәма заа дгылоит, иҿы инапы ӡәӡәаны амрагыларахь ихы рханы дныҳәоит.

"Аԥшәма иҽрыцқьаны анцәа димҵаныҳәоит "Анцәа улԥха ҳаҭ, ианакәызаалак ԥшӡала иаҳзыршала" ҳәа. Аныҳәара ашьҭахь амца еиқәҵаны, адәынтәи аусқәа дрылагоит. Аԥшәма ԥҳәыс лакәзар, ачашә аҟаҵара лнапы алыркуеит. Аҵланыҳәара азыҳәан лыхшара, урҭ рхәыҷқәа лыманы ауҭрахь дцоит. Аҭаацәа ршьапы аҵла иадыркылоит, ан дныҳәоит "Аҵла анцәахәду, абарҭ схәыҷқәа машәыр рықәумҵан, аҵла иқәлар, рыхлахаҵ мгьежьуа, аҩа ркыр, иӡахо, аӡа ркыр иԥымҵәо, иалымҟьо, лыԥхала, еибга-еизҩыда илбаауа исзыҟаҵа, суҳәоит" ҳәа Анцәа димҵаныҳәоит. Ашьҭахь ан иазлырхиаз ачашә аҭаацәа зегьы ирфоит", —  ҳәа еиҭеиҳәеит аныҳәара шымҩаԥысуаз атәы аетнолог.

Ари аныҳәара аритуал  аԥсахрақәа алагалазаргьы, имҩаԥызго аҭаацәарақәа ыҟоуп.

Атрадициатәла Нанҳәа аҽны аԥшәмаԥҳәыс, аԥҳәыс цқьа ҳәа изышьҭоу, аныҳәаразы иҟалҵон ачашә, арбаӷь лшьуан, анцәахәы Нан илымҵаныҳәон.

"Аԥҳәыс цқьа анцәахәы Нан лымҵаныҳәараз иахәҭаз ачыс азлырхион, анаҩс лашьҭахь аҭаацәа ргыланы дныҳәон. "Нан ду, иахьа бара бымш аҽны, ҳанацәеи ҳабацәеи ишаҳдырбаз еиԥш, ҳныҳәага ҳаманы ҳааины быҵаҟа ҳгылоуп. Ҳбыҳәоит, ҭаацәала баҳхылаԥш, жәҩан икыду аиаҵә реиԥш, иаҳзырҳа, аказы ҳашшуа ҳҟабымҵан, агәабзиара ҳаҭ, ахабзиара ҳаҭ, абри адунеи аҿы  апсҭазаара ҳахыбымбаан" ҳәа лҳәоит. Ашьҭахь аҩныҟа ихынҳәуеит", — ҳәа ациҵеит аетнолог. 

   

Валери Бигәаа иазгәеиҭеит, анцәахәы Нан лныҳәара аамҭа аӡыблара иагеит, иахьа ари аритуал мҩаԥыргаӡом ҳәа.

Иахьа, Нанҳәа аныҳәара- аишәаргылара иадырҳәалоит.

"Нанҳәа аишәаргылара аҽны — астол иқәдыргыло афатә хққәа ихымԥдатәиуп аҿа-маҿа, уи аџьықәреи жәы, алаҳа, ацха цқьа, акарпыжә, ашьынка, ажәакала аамҭа иунаҭо ашәырхқәеи, афатәқәеи. Иара убас, аишәа иқәырҵоит аҳалуа, алҩаҵәа ахылҵуа, ацәашьы аԥырӷы иҿҳәарҵуеит, афҩы дыргоит. Аишәа андыргылоз анкьа, ахацәа ракәын имҩаԥызгоз зегьы, иахьа аҳәса роуп. Аишәа рхианы, ашәқәа аадыртон, астол дырхион, анаҩс асасцәа рнапы ддырӡәон, алҩаԥса ахьынӡаҟоу аԥсы акрафоит ҳәа иԥхьаӡоуп. Аишәа ахьынӡагылоу аӡәгьы дцәажәаӡом, ауаҭахгьы аӡәгьы дыҩныҵӡом. Аишәа анышьҭырхуа- аишәа дырҵысуеит. Ашьҭахь аҭаацәа акрырфоит, аԥшәма аҩы аҿа аҵәца иҭаҭәаны ҳазшаз ду димҵаныҳәоит, уи анаҩс аныҳәа ахьӡала, ашьҭахь иаадрыхуа аҿа-маҿа ԥшӡала, абзиара азыҳәан инырхырц", – ҳәа иҳәеит аҭоурыхҭҵааҩ.

Валери Бигәаа иԥхьаӡоит, Нанҳәа иреиҳау атрадициатә ныҳәарақәа ируакуп аԥсуа жәлар рыҩнуҵҟа, иара ақьырсиантә ныҳәара аамҭа ишақәшәогьы, ақьырсианреи иареи еидҳәалаӡам ҳәа. 

 

Ихадоу атемақәа