Иахьа 1941-1945 шықәсқәа рзы ицоз Аџьынџьтәылатәи аибашьра Дуӡӡаҿы игаз Аиааира 81 шықәса ахыҵра аназгәаҳҭо, исҭахын зегь реиҳа игәымбылџьбароу аибашьра ду аԥсуа сахьарк ажәа азызкыз апоет даҳгәалаҳаршәарц. Асовет жәлар рымч ду ала игаз Аиааира Аԥсны жәлар рыхәҭаа ду алоуп. Сара сабиԥара акыр иҳалааӡан уи Аиааира агаразы ҵҩа змам афырхацәа рхы шақәырҵаз, насгьы аамҭак иҳацанысуаз аветеранцәа ҳаҭырла рзыҟазаара шхымԥадатәиз ҳдыруан. Есышықәса ҳқыҭаҿы лаҵара 9 инеиҵыху ныҳәаны имҩаԥыргон. Ашкол аҿы ҳазыҟарҵон уи аҽны иӡыраҳгарц ҳпоезиа иагәылаҵәахыз аибашьратә лирика. Абыржәы акәушәоуп ишысгәалашәо, ацәаҳәа сықәгыланы санаԥхьоз, апоет, аибашьҩы Қьаазым Агәмаа 1942 шықәсазы Бриансктәи абнаршәыраҿы иаԥиҵаз ацәаҳәақәа ("Асалам Аҟәаҟа"):
Сара сеигӡом сшьа икаҭәоугьы,
Сыԥсадгьыл иасҭеит аҭоуба.
Иаҭаххозар, сыԥсы иҭоугьы,
Раԥхьа ишасҭо агәра га!
Арҭ ацәаҳәақәа равтор, аибашьра наԥшыхақә акәмызт ишидыруаз, иара ихаҭа афашист диҿагыланы деибашьуан, ӷәӷәалагьы дырхәхьан. Убри аҟнытә, акыр иразын, иаартын аибашьра атематикала иаԥиҵаз зегьы.
1976 шықәсзы иҭыҵыз Қьаазым Агәмаа иҩымҭақәа еидызкыло "Иалкаау" аҿы аҵарауаҩ Хәыхәыт Бӷажәба иҩуеит: "Аџьынџьтәылатә еибашьра анынаҵыс инаркны апатриот гәеицамк Қьаазым Агәмаа афронт амцабз дналагылеит, нас апартизантә отриадқәа дрылалеит". Апоет инысымҩа ишҳаҵанаҳәо ала, Белоруссиа, Бриансктәи Магилиовтәи аҿацәқәа рҿы Александр Суворов ихьӡ зхыз аотриадқәа дрыланы деибашьуан. Уи игәымшәаразы далкааны ар реиҳабыра 1943 шықәсазы ианаршьеит "Аџьынџьтәылатә еибашьра апартизан" амедал 1-тәи аҩаӡара. Аибашьра адәаҿы иқьаад ҟәырҷаха ианиҵаз хыхь иаазгаз ацәаҳәақәа иргәылоуп апартизан Агәмаа иԥсадгьыл Аԥсны бзиа ишибо, Аиааиара ганы аҩныҟа ахынҳәра дшазхәыцуаз:
Снеиуеит ааԥынра аҿа ангыло,
Ҳтәыла иақәлаз дҭарханы.
Сыԥсеиԥш избо сара стәыла
Ахәра иамоу ҿаҳәаны…
Апоет илирикаҿы ана, ара иуԥылоит иԥсадгьыл хәыҷы гәыҵхаз ишимаз, иеизга адаҟьақәа рҿы иагьмаҷӡм Аибашьра Ду цонаҵы икаламгьы шикыз шьақзырӷәӷәо ажәеинраалақәа "Аԥсадгьыл азыҳәа апоет иажәабжь, акы еиԥшым хара инаҩуеит" ҳәа дхәыцуан иара, аиааиразы апоет икалам иаӡбуа шырацәоу агәра ганы. ("Аԥасадгьыл азы ашәа"):
Аԥсра абла зны схыԥшыло,
Раԥхьа сантәа сеилаԥыхаа.
Апоет ииҳәаз сгәы архаҵон,
"Аԥсадгьыл ами зегь ирыцку" - ҳәа.
Абелорус шәҟәыҩҩы Илиа Клаз ианҵамҭақәа дырзааҭгыло аҵарауаҩ Бӷажәба истатиаҿы ҿырԥштәыс иааигоит Агәмаа дызлаз аотриад иалшаз ахәшьара бзиаӡа шаҭаз: "Анемец гарнизонқәа акыр рыцҟьеит, насгьы рхы иақәиҭыртәит Могилиовтәи аобласт аҿы араионқәа ԥыҭк. Арҭ аоперациақәа рымҩаԥгара активла далахәын иара Қьаазым Агәмаа…".
Қьаазым Агәмаа дызлаз апартизантә отриадқәеи Асовет архәҭақәеи еидырҵеит анаҩсан. 1944 шықәсазы иоуз ахәра акыр иӷәгәан, убри аҟынтә иԥсадгьыл ахь ддырхынҳәуеит агоспиталь данҭыҵ ашьахь ԥхынгәымзазы.
Аԥсуа поезиаҿы иреиӷьӡоу арҿиамҭақәа ирхаҳапхьаӡалар ауеит 1946 шықәсазы Агәмаа инапы иҵыҵыз "Асолдаҭ иҳаҭгәын". Ари зыӡбахә цәырызгаз ажәеинраала ҟаимаҭ ианубаалоит Агәмаа хьаа шәкы шицыз, ивыршьааз иҩызцәа еснагь ибла ишыхгылаз, урҭ ранацәа икарҭәоз алаӷырӡ акгьы ишамырбоз:
Ахәакәаԥра аиаҵәараҿ
Аԥша ахьҵәыуа уахынла,
Ҳаҭгәынк гылоуп амацара –
Икәабоушәа лаӷырӡышла.
Солдаҭк дыцәоуп, дҿыхаӡом,
Иан дылбашам шьҭа иара.
Иахьа урҭ еицәыхароуп –
Ирыбжьами адамра…
Апоет иажәаҳәа акыр исахьаркуп, "солдаҭк дыцәоуп" иҳәоит иара, аԥсадгьыл зхы ақәызҵаз иҭахара иԥшьоу усны ишыҟаз, ԥсра шиқәмыз шьақәырӷәӷәауа.
Қьаазым Агәмаа Аԥсныҟа даныгьежь аус иуан арҿиаратә усҳәарҭақәа рҿы – Аҟазаразы акомитет, Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла, агазеҭ "Аԥсны ҟаԥшь". Аха, апоет, апартизан иоуз ахәрақәа ддыргәамҵуан. Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы аус ицызуаз Бӷажәба иҩуеит абас: "Қьаазым игәабзиара заҵааира еицәахон, ихәрақәа рыҽдырмжьыжькуа иалагеит" ҳәа.
Ақәранҵыра имоуит апоет, аха иааџьоушьаратәы ҳаԥсуа литературара иазынижьит аҩымҭа лыԥшаахқәа. Иахьа сара сызлацәажәо аибашьра иазку алирикоуп, аха Агәмаа ирҿиамҭа атематика акыр иҭбаауп – апроза, адрама, аиҭагара уҳәа инапы зхьысыз ажанрқәа маҷым 35 шықәса заҵәык зылахь ианыз апоет. Апоезиа иаҷыданы, Агәмаа иажәабжьқәа рҿгьы аибашьра аӡбахә ӡыригон. "Икамшәаз алаӷырӡ" аҿы, хықәкыла Бриансктәи ажәыларақәа ртәы ааирԥшуеит, акыр исахьаркны, аха аиаша иазааигәаны, автор ихаҭа уи дшалагылаз ҩашьара ақәымкәан: "Аӡиас Десна ааигәара абнаршәыра илаз Бриансктәи апартизанцәа рҽырхианы итәан, ҳаӷа изыԥшын. Абжьааԥны ашьшьыҳәа, абжьы мыргаӡакәа, ацәқәырԥа хәыҷқәа еибархәыҭхәыҭуа имҩасны инеилоз аӡы, уи ауха зынӡак аԥсы аӡаӡеит. Ҳаӷа дышнеиуаз Десна аҟәара даннылала аамҭазы, ҳпартизанцәа абнаршәыра иаалибаҳәан, арирахьтәи аҟәараҿы амҩа ркит...". Қьаазым Агәмаа илирикаҿы, абзиабаратә тема давымсит. Аибашьра аилашыра аамҭазгьы бзиа иибо ихы лызирхоит жәеинраалала.
Бӷажәба ишаликауаа еиԥш "Аибашьара алакҭа цәгьа данҭаԥшуагьы, ахьҭа аныҟоугьы ибзиабара игәы арԥхон…". 1944 шықәсазы Агәмаа иҩит "Бзиа бзызбо убри азами". Сгәы иаанагоит афронт аҟынтә асалам шәҟәқәа ззиҩуаз иԥшәмаԥҳәыс илыхьӡныҩлоуп ҳәа:
Быбзиабара сара сахьчон,
Саџьал сывго ус хара.
Ҳаицны ҳнеиуашәа абаҳчаҿ,
Сгәала сцәажәон сызхара…
Қьаазым Агәмаа иҟазшьа аҷыдарақәа ртәы игәалаиршәон Бӷажәба хыхь зыӡбахә сымаз ианҵамҭаҿы, апоезиаҿы дышиашаз еиԥш, аԥсҭазаараҿгьы ииаша давсуамызт. "Ацәажәарагы ус аламала игәаԥхомызт, аха ианаҭаххоз амч аманы аҿааирхон".
Аибашьҩы Агәмаа игәымшәара атәы ҳара ҳаԥхьоит иара убас, Сталин ихаан арепрессиа ӷәгәақәа иҟаз ртәы ҳзеиҭазҳәо Адиле Аббас-оглы "Сара слахьынҵа" захьӡу лышәҟәаҿы. Лара иалкааны илҳәоит Аҟәа иахьынхоз аҩны актәи аихагылаҿы ауада шамихуаз апоет Агәмаа. Адиле дыргарц ачекистцәа лыҩны ашә иасуа ианалага Агәмаа дхалан ӷәӷәала иажәа ирџьбареит. Шәазхәыц, узқәыӡуа анузымдыруаз аамҭазы, апоет аӷьеиҩҳәа ибжьы аргара шаҟа игәаӷьуацәаз. Аббас-оглы дизгәыдуны илыҩуан: "Ари дхәыҷуп дыззышәҭахузеи?" ҳәа дшырҿагылаз. Ауха лара НКВД дрымгар анырыму, апоет қәыԥшгьы длыцны дцеит. Ашьҭахь аҩныҟа даурыжьуеит Адиле. Ари ахҭыс иаанарԥшуеит Агәмаа даараӡа дышгәымшәаз…
Аиааира амш 1945 шықәсазы Аԥсны даԥылоит апоет. Асовет жәлар зегь реиԥш, иаргьы дазыԥшын уи, ажәабжь ссир иазкыз ацәаҳәақәа ҳрыԥхьоит "Аиааира згаз ашықәс" зыхьӡиҵаз иажәеираалаҿы:
Ҿыц уанааиуа, са сгәы духоит,
Сгәашьамхы сыҵԥраауа сҟалоит.
Аиааира сызҭаз ашықәс,
Саниз амш еиԥш бзиа избоит…
R.S. Қьаазым Ҟараман-иԥа Агәмаа диит 1915 шықәса лаҵарамза аказы, Ӷәада ақыҭан. Иԥсҭазаара далҵит 1950 шықәса ԥхынҷкәынмза 8 рзы. Джуп Аҟәатәи ашьхараҿ, ашәҟәыҩҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи рпантеон аҿы. 1949 шықәсазы иҭыҵит Агәмаа раԥхьатәи ишәҟәы "Ажәеинраалақәеи апоемақәеи".