"Акәты ззырымшьуа, ашԥы деилаҳауан": акәытқәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи ажәлар разгәаҭарақәеи
CC0 / /
Анапаҵаҩра
Аԥсуа ҳәсақәа акәты рацәа рааӡоит, урҭ анырҵоит ржьы, рыкәтаӷь, иара убас акәҷар рхырхразы. Акәытқәа ирыхҳәаау ажәаԥҟақәеи ажәлар разгәаҭарақәеи шәрыԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.
Ақыҭаҿы аԥсуа иашҭа иқәубаауеит акәты, ашәишәи, акәата, аҟыз. Гәырҭәыла ирааӡоит, анапы рыгмырхакәа. Саси-ԥшәымеи рхәыҟаҵараҟны зеиӷьаҭамкәа рфункциа нарыгӡоит.
Акәтыжь атәы уҳәозар, азхара ижәны, аџьыкхыши апырпылџьыкеи ахьшьны, аҵәы инахаҵаны амцаҿы ианӡу – ихаакәакәароу фатәуп.
Аԥсуара азышәаҳәаҩ Никәала Ҳашыг иҩуан: "Ҳажәлар рурақәа рыдкылан ианааҭышәынтәалалак, рыжьрацәара инрылс-аарылсны ирбон-ираҳауан. Хаҵеи-ԥҳәыси ауа бара еиццозар, акәты ҟаԥшьӡа илӡуан, ачашәқәа лӡуан, убас ачыс ааидкыланы иҩҽыжәланы ицон. Иахьнеиуа аҩнаҭаҿгьы иреигәырӷьаны рхәы ҟарҵон..."
Акәытқәа анырҵоит хымԥада ржьы, рыкәтаӷь, иара убас акәҷар рхырхразы. Аритуалқәа рымҩаԥгараан ршьа карҭәоит. Акәытқәа ирыхҳәааны ишьақәгылеит хыԥхьаӡара рацәала ажәлар разгәаҭарақәеи ажәаԥҟақәеи. Ҳарзааҭгылап дара хазы-хазы.
Ажәлар разгәаҭарақәа
Акәтаӷь ацәа акәты иафар хәарҭам, аҵара иаҟәыҵуеит рҳәоит.
Акәтырцына арбаӷь еиԥш ҿнаҭыр ҵасым, ҵәгьарак иазҳәоуп.
Акәытқәа апырпыл жәла рфар, аҵара иалагоит рҳәоит.
Акәытҵараҿ ахырҵлаӷь аанумыжьыр акәытқәа аҵара иаҟәыҵуеит.
Акәтаӷь ацәа акәты иафар бзиам, акәытқәа алаԥш ркуеит рҳәоит.
Акәты анхырҵо, акәтаӷьқәа ахылԥа иҭаҵаны иргон.
Акәты ушьырц угәы ианҭоу заа аӡы уршыр, акәты узкӡом.
Акәты ацәа акәты иафар ихәарҭам, аҵара иаҟәыҵуеит.
Акәты анурыцқьо аҵәынҵәлаӷь ацәа бзиан иахымҵуазар, аԥшәма ԥҳәыс лџьеиџьыка бааԥсуп рҳәоит.
Акәтаӷь ацәа акәты иафар, акәтаӷь анужәуа ацәа ахыҵӡом рҳәоит. (Ахыҵхырҭа: афилалогиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, адоцент Арда Ашәба истатиа "Ирӡым аҿаԥыцтә ԥҵамҭақәа").
Ажәаԥҟақәа
Ҳәоук ашәага-зага иҭаӡо, ахшыҩҵак сахьаркны, игәылыршәаны иаазырԥшуа ажәаԥҟақәа реилазаараҟны иуԥылоит акәытқәа ирыдҳәалоугьы. Ҳрыхцәажәап урҭ:
Акәты ззырымшьуа, ашԥы деилаҳауан. Ауаҩы ихәҭам, дзыԥсам дашьҭалар абас рҳәоит.
Уаҵәтәи акәты аҵкыс иахьатәи акәтаӷь. Изеиԥшразаалакгьы, иахьа иурҭо еиҳа еиӷьуп, уаҵәы узықәдыргәыӷуа аасҭа.
Зыкәты зцәыӡыз исыӡбалгьы ашьҭеиҟьон. Ацәгьара ихьыз азмырхакәа, иахәҭаӡамкәа аҽа ускгьы зҽақәзыршәаз ихҳәаау ажәаԥҟоуп.
Агәыла икәты мышкы ҩынтә иҵоит. Агәыла иԥсҭазаара бзиа, имал-ишьал иаҵашьыцуа ирызку жәаԥҟоуп. Ауаҩы бааԥс игәыла имал марианы, џьабаада иоузшәа иԥхьаӡоит.
Акәтыжәла бзиа акәтаӷь ала иудыруеит. Ауасҭа бзиа, аҟаза бзиа икымҭала дудыруеит.
Акәты ашьыга ашьаԥхыц иҵнахит. Ауаҩы ихы иазеицәоу, дҭазырхо иара инапала (ихала) ианыҟаиҵо абас рҳәоит.
Аҟәарҭ ҟьала акәҷар (азылхуам) азааӡом. Иабанырҵо-иабанырхуеи ҳәа ибжьоу, зыҩны иахым, уаҩҵас ихшара изааӡом, избанзар урҭ ишрыхәҭоу дырхылаԥшуам, иныҟәигом.
Кәтык џьара иҵон, џьара икакон. Дуцәнымхошәа зхы аазырԥшуа ауаҩы, аусаҿ ианнеилак, даҽа шьоукы ирхаҵгыло ихҳәаау ажәаԥҟоуп.
Аритуалқәа рахьтә
Ахәыҷқәа-адуцәа, аҭаацәа зегьы аӡқәа ирхылаԥшуа анцәахәы Ӡыӡлан-ӡаҳкәажә дырхылаԥшларц, илыхьчаларц, дырԥырхагамхарц аԥсуаа имҩаԥырго жәытә қьабз иахьӡуп − Аӡы иҭоу. "Аӡы иҭоу" ҳәа аныҳәара мҩаԥыргон аҩнра иаанагаз аҭаца аӡахьы лнагараангьы.
"Аҭаца ҿыц иаанагаз, абас ҩымчыбжьҟа анааҵлак аӡха дцаны аӡы аагара азин лоурц азыҳәа аныҳәара мҩаԥыргон аӡқәа ирхылаԥшуа лыхьӡала. Аныҳәара ҟарҵаанӡа аӡахьы днеир ҟалаӡомызт, аԥырхага лоуеит, дычмазаҩхар, ахшаара дымир, диргьы ахш лцәыӡыр ҟалоит ҳәа иԥхьаӡаны. Дныҳәон зықәрахь инеихьаз, ицқьоуп ҳәа ирыԥхьаӡоз аԥҳәыс. Шәахьак аҽны, акәтаршыц (имҵац) аашьҭыхны, лыкәа кәтаӷьк нҭаҵаны, аҭаца ҿа длыманы аӡха дцон, уа дылныҳәон.
Дныҳәаны данаалгалак, акәты шьны аӡха аҿынтә ицо аӡыршьҭра ашьа ҭаларшуеит. Лыкәа иҭаҵаны (иҵәахны) иаалгаз акәтаӷь аҭаца лхы хынтә иаакәырхшаны, "акәтаӷь агәы еиԥш дҭәы-дыԥха" дҟаҵа, "бара абри акәтаӷь балахәмарла" ҳәа наҳәаны, акәтаӷь наганы аӡыршьҭра иҭалыршәуеит. Аӡы ҭтаны аҭаца илылҭоит. Уи дхьамԥшӡакәа аӡы лыманы дцоит. Уинахыс аҭаца аӡха дцаны аӡаагара азин лымоуп".
(Ахыҵхырҭа: афольклорист Цира Габниаԥҳа лышәҟәы "Амифи аритуали").
