"Зҿара умбаз, иажәра уахымыччан": ихшыҩырҵагоу жәаԥҟақәак рыхҳәаа
CC0 / Pixabay / sabinevanerp /
Анапаҵаҩра
Ихшыҩырҵагоу жәаԥҟақәак рыхҳәаа ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.
Зегьы аамҭак-аамҭак рзыԥҵәоуп. Раԥхьа ублақәа хутуеит усабины, анаҩс ахәыҷра агәашәқәа узаатуеит. Унахьаԥшаанӡа иҽырба-ҽырбо ақәыԥшра ушәхымс иаалагылоит, такәаамҭа анбжьыслак ухахәы ашла налаԥсоит, ууаҩыбжара уаахықәгылоит, "ацәгьагьы абзиагьы" ргьама баны.
Аамҭа алуқәа уаҟа иаанҿасуам, урҭ шылагац илагалоит "ԥсеивгаха" рымамкәа. Маҷ-маҷла ажәра ахы унықәыԥшуеит. Аԥсуа литература асатирик Кьыршьал Чачхалиа иажәеинраалақәа ирылкаазар ауеит ажәақәа рырхәмаррала, рыркәараҵарала, лафшақә иласу иҩымҭа "Ажәра". Уаҟа ҳаԥхьоит:
"Исымбаӡакәа, исамҳәаӡакәа,
Ажәра ааиуеит аҽӡауа.
Аха саргьы исымбаӡазшәа,
Сҽыргызмалноуп сышцауа…"
Ажәра ааиуеит аҽӡауа.
Аха саргьы исымбаӡазшәа,
Сҽыргызмалноуп сышцауа…"
Ҵабыргны, ажәра анааилак ихынҳәыҵәҟьом. Аха аҿара инаркны ажәраҿынӡа ԥсҭазаарак абжьоуп.
Ажәаԥҟақәа рахьтә
Аԥсуа жәаԥҟақәа иҳарҳәоит:
Аҿара ӷәӷәоуп мчыла, ажәра − хшыҩла. Ауаҩы даныҷкәыноу имч ӷәӷәоуп, агәабзиарагьы имоуп, аха аԥсҭазааратә ԥышәа игуп. Уи аԥышәа иқәрахь даннеилак ауп ианиоуа.
Зҿара умбаз, иажәра уахымыччан. Ауаҩы данҿазтәи, даныҷкәыназтәи иусқәа рылоуп ҳаҭыр-пату шиқәҵатәу. Ауаҩы дажәит, иқәра цеит ҳәа уигәыҵамсын, дгәыгәҭаумыжьын, имажәуа ҳәа аӡәгьы дыҟаӡам.
Ала анажәы имитаҟәуан. Ауаҩы данажәлак, иқәра ишаҵанамкуа, ишихәҭам ихы мҩаԥиго далагазар абас рҳәоит.
Зҿара ҳаҭырыз, иажәра хаауп. Ианыҷкәыназ, ианҿаз ҳаҭыр зқәыз, данажәлакгьы ҳаҭыр-пату игхаӡом, дызлоу бзиа дшырбац дырбоит.
Аҿара хәахәа – жәра ҟыргәы. Зҿараан аиакәым, ахәымгара ҟазҵо, данажәлак, илымшо даныҟалалак аӡәгьы дизхьаԥшӡом, убри алагьы "иажәымҭа цәгьахоит".
Уқәыԥшраз илауҵаз, уажәраз иҭаугалоит. Уҿаразы, уқәыԥшразы аус бзианы иуур, амал урҳар, аҵара уҵар, ажәлар ирзеиӷьу, ирыхәо узыҟаҵар, уажәразы иуԥылоит. Мамзаргьы, уқәыԥшразы агха иҟауҵо, уажәразы иуԥылоит, ахы унардыруеит.
Иқәыԥшу амаҵуар абгажә иашьҭарҵом. Иқәыԥшу, макьана зԥышәа маҷу ауаҩы зынагӡара уадаҩу ау синапы ианумҵароуп. (Азгә. "амаҵуар" - лашәарыцажәлоуп.
Уанқәыԥшу иунҟьо – уанажәлак иунԥом. Уанҿоу иулшо, уқәрахь уаннеилак иулаӡом, убри ауп иҳаилнаркаауа иаагоу ажәаԥҟа.
Зыҷкәынра мышгарала изхызгаз, иажәраан дахьхәуеит. Ауаҩы даныҷкәыноу, данҿоу акгьы ҟаимҵар, акгьы имырҳар, данажәлак, ианилымшо ихныҟәгара цәгьахоит.
Аҷкәынра зыԥсоу абырг идыруеит. Ауаҩы иҿараан изыҟамҵаз, илимыршаз, игхаз, данажәлак ауп иангәеиҭо, еиҳа ианхьааиго.
Аҵыхәтәаны ҳәамҭак
Ахыркәшамҭаз ишәыдысгаларц сҭахуп зыԥсҭазаара зегьы уара иузызкыз, иажәра анааилак аигәҭасра шаҭахым атәы ҳазҳәо ҳәамҭак.
"Ҵхыбжьон ҽыуаҩык амҩа даныланы дшааиуаз, цгәы ԥшқак шкьиуаз иаҳаит. Азныказы ихахьы иаамгакәа иҿынеихеит, аха нас ирыцҳаишьан, даагьежьит. Акыргьы ҵит. Абри аҽыуаҩ иибаз ацгәы мышхеит: ашылаҭра, адулаԥ, ашәандыҟәра инҭарҵоз кьыс рымаӡамкәа ицқьаӡа иаанхон. Иара ус аҭаацәа акрахьырфоз, реишәа иныҵатәаны икьиуа абжьы уаҩы имаҳацызт.
Аамҭа ицеит. Ацгәы ақәра ду афеит. Аблақәа ирыгхо иалагеит, ачымазарақәа ихҭаркит. Аԥшәмагьы абжьааԥны еиԥш, хырҩ азимуа далагеит. Иаргьы уи еилнакаауа, аԥхын шьыжьы инаркны хәлаанӡа иқәықәма-шәықәмаха ацалаҟьа инықәтәон, аҩныҟа анеира ахы ахыбааны. "Ари анасыԥдажә зынӡак иажәӡеит. Саргьы исыхәом, ахгьы изахәом. Еиӷьуп исԥырызгар", – ааигәахәит аԥшәма.
Убас ҽнак зны аԥшәма ацгәы аашьҭихын, аблақәа егьрымбо ак накәиршан, иманы иҿынеихеит. Ҩ-шьхарԥык рыбжьара аҭәархырсҭаҿы даннеи, аблақәа злаҿаҳәаз аамихын, аҭәа инылартәаны, ишьҭахьҟа дхынҳәит. Акыраамҭа ахы аҭыԥ аҿы имааиуа, аблахаҵ ҭууа аҭәа иларшәын ацгәы. "Сзыхурҟьазеи,саагылазар умаҵ аура саҿын. Сажәымҭыҽха, схы самыхәо саналага, сындәылганы сызкаужьзеи? Схы нықәҵаны аԥсыха зсумҭазеи сахьааӡаз ашаҭаҿы?" – алабжыш аахаҟәҟәалеит иара.
Хаха-хымш ҟырҟылбаах ҟамҵаӡакәа, аӡаӡа ақәыҳәҳә аҭәа иларшәын ацгәы. Амла иаргәаҟӡо ианалага, ашьапы иаақәгылан, инкахәыцуа ишааиуаз, аҳаскьынқәа шҵысуаз алаԥш иааҵашәеит. Амчқәа ааизганы иԥан, ахәаԥҳәа аҽнақәнаршәит. – "Ааҳ!" – аҳәан, абнаҳәа ааҵыҩрны иҩит.
Ацгәы рыцҳа ҳәынаԥыз џьшьаны изеиҩаӡоз, аҳаскьын иалыҳәҳәоз аҳәа алымҳацәқәа ракәзаарын. Агәы аҭра иҭамгыло ашьҭахьҟа инхьаԥшит. Ус аӡәы аҵықь ааҭирган, арҵәааҳәа дыҳәҳәо, ишәақь кажьны дышзахәоз дыҩит, ишьҭахь дзеихсыз абнаҳәа аҽырцәгьа ишьҭан. Зынӡа деихнахырц, абнаҳәа аҽырхианы ишнеиуаз, ацгәы ыԥан иаҿаԥалеит. Уи акәхеит, абнаҳәа хагәха абард иласын, абна илылахәаша ицеит.
Ацгәы аблақәа ҭырхаха иказыжьыз аԥшәма иҿаԥшуан". "Лаба хәахәакгьы ауаҩы ихәахьеит" ҳәа абас ацгәажә аԥшәма деиқәнархеит. (Ахыҵхырҭа: Мушьни Миқаиа иеизга "Тур ихәаа ражәабжьқәа").
