"Агәаҵәа изҭоуп", "игәаҵәа дҭаԥшит": агәаҵәеи ауаҩи реиҿырԥшра
CC0 / /
Анапаҵаҩра
Агәаҵәа ауаҩы ицәеижьхәҭақәа ируакуп, убасгьы ажәа "агәаҵәа" иаҿырԥшны ауаҩы ҟазшьала, ҩнуҵҟала дзеиԥшроу аарԥшра алыршахоит инарҭбааны шәаԥхьарц шәыдаҳгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.
Агәаҵәа – ауаҩы ицәеижьхәҭақәа ируакуп. Исаз афатә ашьадақәа ирҭаланы (ашьа иалаӡҩаны) раԥхьаӡа агәаҵәахьы инеиуеит, уи ашҳамҟазшьа змоу амаҭәашьарқәа ннакылоит, ацәеижь ԥырхагак амоуртә аҟынӡа иархәашоит. Абасала агәаҵәа ацәеижь ашҳамқәа рҟынтә иахьчоит. Агәаҵәа аус анамуа, ауаҩы ицәеижь сааҭқәак рыла ишҳамыркхоит.
Агәаҵәеи ауаҩи реиҿырԥшра
Ажәаҳәаҿы ажәа "агәаҵәа" иаҿырԥшны ауаҩы ҟазшьала, ҩнуҵҟала дзеиԥшроу аарԥшра алыршахоит, уи атәы арҵабыргуеит абызшәатә материал беиа:
Агәаҵәа́ – печень, орган человека.
Агәаҵәа́да – бездушный, бессердечный, тупой.
Агәаҵәе́илымга – глупый, несообразительный человек.
Агәаҵәа́жәпа – неотзывчивый, несообразительный, толстокожий человек.
Агәаҵәа́жәпара – неотзывчивость; толстокожесть; глупость, несообразительность.
Агәаҵәа́жәпахара (дгәаҵәа́жәпахеит) – стать бессердечным, толстокожим; глупым, несообразительным.
Игәаҵәа дҭаԥшит - он его раскусил; понял его намерения.
Игәаҵәа еилысит (еилгеит) – наконец дошло до него; понял в чем дело.
Агәаҵәа изҭоуп (имоуп) − он храбр, смел, бесстрашен, смышлён, сообразителен.
Сгәаҵәа ҭихит − замучил; причинил мне много неприятностей.
Сгәаҵәа ҭаирбааит − причинил много неприятностей, огорчения, горя.
Игәаҵәа иԥнаҟеит − он всё-таки понял, дошло до него.
Игәаҵәа иалсит − наконец понял, всё-таки дошло до него.
Жәлар рмедицина
Жәлар рмедицина ашьҭақәа урхылан уҿынаухар, иубарҭахоит агәаҵәа иазку аԥсуа хәшәқәа акыр шыҟоу. Урҭ рӷьырак цәыргоуп аҵарауаҩ Светлана Наҷҟьебиаԥҳа лышәҟәы "Жәлар рмедицина алексика" адаҟьақәа рҿы. Ҳагәылаԥшып уи ашәҟәы:
Згәаҵәа зыхьуа рзы иҟарҵоз хәшәын: лаҵарамзазы изызҳаз ахәац абыӷьқәа лахырҵәрааны, иааӡәӡәаны, аххыга икылхтәуп, нас аӡы алхтәуп. Ахәац шаҟа аӡы алҵыз аҟара ацха ауҭароуп, иааиларҩынтны ҭыԥ ԥхьакырҭак аҿы иургылоит. Иалҵыз ахәшә акрыфага мҳаҵә ала мышк ахь хынтә ижәлатәуп. Убас мызкы.
Ахәысхәа ажәла ҵәыцак аазна литрак аӡы ауҭоит жәохә-минуҭк амцаҿы иуршуеит. Ианаахьшәашәалак, иураӡоит, нас литрабжак ацха алауҭәоит. Мызкы аҩнуҵҟа – амҳаҵә ду ала мышк ахьтә хынтә ижәлатәуп.
Ахҩа зхашәоу ачысмаҭәаҿы иҭауԥсоит: абацә адацқәа ырссаны ҩ-мҳәаҵә хәыҷык рызна, анаҩс ҩба-хԥа ҵәыца аӡыршы аҵаҭәаны, жәаба-жәохә минуҭ еилауршуеит. Акруфаанӡа мышк ахьтә хынтә аҵәца азхәҭак ужәлароуп.
Аевкалипт абыӷьқәа шә-цырак литрак аӡы ахаҭәаны жәа-минуҭк амцаҿы иуршуеит. Ианаахьшәашәалак, иураӡоит, нас литрабжак ацха алауҭәоит. Мызкы аҩнуҵҟа фырџьанла мышк ахьтә хынтә ижәлатәуп.
Акрыфаранӡа маҷк шыбжьаз мышк хынтә фырџьанла ахыз ржәуан.
Амцаҿы х-литрак аӡы уршуеит, иахьшуа амаахыр адацқәа хә-цырак ӡаауԥсалоит, даҽа хә-минуҭк иуршуеит, нас икнухуеит. Аихарш аараӡаны акрыфара сааҭк шагу – шьыжьы, шьыбжьон, хәылбыҽха шә-граммк ыжәлатәуп.
Аҵарауаҩ, абызшәаҭҵааҩы Ева Шавел-иԥҳа Ҭаниа лышәҟәы "Адгьылқәаарыхра иадҳәалоу алексика аԥсуа бызшәаҿы" иуԥылоит агәаҵәа чымазара иазынархоу ахәшә. Иара абас ишьақәгылоуп:
- Ажь, мамзаргьы ажь аӡы алхны 100 грамм, акрыфара сааҭк шагу мышкы хынтә иуфоит, ма иужәуеит мызкы. Ажәра уанаҿу, жәохә мшы рҟынӡа уаннеилак, 200 грамм рахь уиасуеит. Уаанӡа 100 грамм ужәлоит. Ари ахәшә угәаҵәа, уҷаҷақәа арыцқьоит. Аҷаҷа ахаҳә амазаргьы хәҷы-хәыҷла иахәшәтәуеит. Ас аҽыхәшәтәраан афатәгьы аилыхра аҭахуп. Ифалатәуп: ашә, акәтаӷь, акәац, абысҭа, ача шкәакәа.
