"Данилак акгьы зҭаӡам аҵәцаш даҩызоуп": ауаҩы ихҳәаау ажәаԥҟақәеи азгәаҭарақәеи рҿынтә
14:38 23.10.2026 (ирҿыцуп: 15:10 23.10.2026)
© Sputnik / А. Бочинин
/ Анапаҵаҩра
Азқьышықәсақәа иргәылсыз, аҿыцрақәа ирышьҭаз ауаҩы ихҳәаау ажәаԥҟақәеи азгәаҭарақәеи шәрыԥхьарц шәылшоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа лматериал аҟны.
Ауаҩы — адунеи иқәу ԥсы зхоу зегьы рахьтә дҟәыӷоуп, идырра ҳаракуп, ихәыцра ҵаулоуп. Ицәеижь аиҿартәышьеи аусушьеи рыла аԥстәқәа дыргәакьоуп, аха дыррылеи хәыцшьалеи акыр драԥысхьеит. Ауаҩы иҟазаратә, иҵарадырратә ҳаракыра зыбзоуроу ицәеижь иамоу иҷыдоу аиҿкаара бзиа ауп (ихбаҩлаша, инапқәа, ибз уб.иҵ.).
Азқьышықәсақәа иргәылсыз, аҿыцрақәа ирышьҭаз ауаҩы адгьыл имҽхеикит, аԥсабара амаӡақәа аҵдырааны ихы иаирхәоит, амза ишьапы ықәиргылоит, џьашьахәыс иаԥимҵаз арбану — иԥсабаратәым аԥсҭазаара инаркны шьаҭанкыла зегьы ықәызхуа абџьар аҟынӡа. Абарҭқәа хәшьадны нас "Дызусҭада ауаҩы?" ҳәа азҵаара цәырҵуазар, уи ссиршәа аҭак ҟаиҵеит ашәҟәыҩҩы Борис Пастернак. Уи иҳәеит:
"…Бытие, на мой взгляд, – бытие историческое, человек не поселенец какой-нибудь географической точки. Годы и столетия – вот что служит ему местностью, страной, пространством. Он обитатель времени".
Жәлар рҟәыӷарахьтә
Ауаҩы ганрацәала дазырбо, иҟазшьа, ихымҩаԥгашьа, игәаҭа ҳәаақәызҵо аԥсуа ажәаԥҟақәа аидкылара зҽазысшәеит. Ҳрызхьаԥшып дара:
Ауаҩы даниуа (данилак) акгьы зҭаӡам аҵәцаш даҩызоуп. Ауаҩы даниуа ҟазшьа бааԥс, леишәа ҷыда иманы диӡом, уи иаԥхьаҟатәи ишьақәгылара, иҟалара еиҳараӡак изыбзоуроу иҭаацәеи дызлашәо ауаажәларреи роуп.
Ауаҩы изы ауаҩы дыхәшәуп. Ауаҩи ауаҩи еихәароуп, еицхыраароуп, ишьҭибахыроуп.
Ауаҩы шаҟа рыхкы идыруа аҟара, ауаҩра илоуп. Ауаҩы шаҟа дҟәышу аҟара, шаҟа иԥсҭазааратә ԥышәа дуу аҟара, ауаҩра илоуп.
Ауаҩы иџьабаа зду игәы азыбылуеит. Уџьабаала, уԥхӡашала иурҳауа ҳаҭыр ақәиҵоит, деиҷаҳаны инихуеит.
Ауаҩы уаниацәҳауа, дызлаунышәашьа аҭыԥ ныжь. Угәааны ауаҩы иуҿашәо иаумҳәан, наунагӡа шәгәы еицәыхьшәашәартә еиԥш уимацәажәан. Маҷк иадамхаргьы акы ианаужьроуп.
Ауаҩы ишьҭахь ицәгьа умҳәан, иҿаԥхьагьы уасны думырҽхәан. Ауаҩы игха-иԥха иҿаҿы иаҳәатәуп. Ишиаҳауа мыцхәы ирҽхәарагьы иашам.
Ауаҩы дгәаҟыр, агәыр аҵа дкылсуеит. Ауаҩы ауадаҩра бааԥс дақәшәар, ашәарҭа дҭагылар, илымшашагьы илиршоит.
Ауаҩы дԥагьахар, ишьаԥхыц ала ихы ибыӷырц далагоит. Агаӡа дԥагьахар, ииуа-ииҳәо дақәымшәо далагоит, уимоу, дҭазырхашагьы иӡбар алшоит.
Ауаҩы бзиа даныҟо издырӡом. Ԥыхьа аасҭа уажәы еиҳа малла еиӷьу, зыԥсы еивганы иҟоу, дашшуа даналагалак, ихы ирдыруа абас рҳәоит.
Ауаҩы имч дныҟәнагароуп, ма ибз. Ауаҩы имч мхозар, илымшозар, ибз ирхаароуп, илеишәа ирбзиароуп.
Ауаҩы раз ишәхымс рацәоуп. Згәы ҳалалу, цәгьара злам ауаҩы бзиа дбаны, иеигәырӷьаны дахьрыдыркыло аҩнаҭақәа рацәоуп.
Ауаҩы деилукаауеит иажәала, аҽада – алымҳала. Ауаҩы ицәажәашьала, ихымҩаԥгашьала, итәашьа-игылашьала, идунеихәаԥшышьала дзеиԥшроу еилукаауеит.
Ауаҩы иахьихьуа инацәа ақәикуеит. Досу ихьаа, игәырҩа, игәҭыха иара ишидыруа, иара ишиныруа даҽаӡәы издырӡом.
Ауаҩы ԥуҭк аџьыка ицуфаанӡа дуздырам. Ауаҩы идырра, иеилкаара мариаӡам. Ауаҩы ибзианы дудырырц азы кыр шықәса аус ицууроуп, ааигәала дубароуп, ацәгьагьы абзиагьи шәеицахысроуп.
Ауаҩы ихә ӷба иҭаӡом; Ауаҩы ихә ӷба иакуам. Гәыкала иҟоу, даҽаӡәы изы цәгьа зымуа, цәгьа зымҳәо ауаҩ бзиа хәы имаӡам.
Ауаҩы ажәала иауҳәо аҵкыс — аԥсҭазаара еиӷьуп. Ҳәарада, ауаҩы абзиа иабжьоугароуп, амҩа иаша дықәуҵароуп, аха аԥсҭазаара инаҭо аԥыша зегьы ирыцкуп.
Жәлар разгәаҭарақәа рахьтә
Ауаҩы акы аниуҭо унацәабжьара ибжьакны иуҭар, иара ак уиҭаанӡа акгьы уоуам рҳәоит.
Ауаҩы данеицәкьысуа иӡбахә рҳәоит.
Ауаҩы ихала ихы ҵирффар, насыԥ иоуам рҳәоит.
Ауаҩымш дахьыԥсыз аҩнаҭа аԥхасҭа роуеит рҳәоит.
Ауаҩы иарӷьа лымҳа шуазар — ддырҽхәоит, иарма лымҳа шуазар — ддырџьоит.
Ауаҩы илымҳа абжьы анго амш цәгьахоит рҳәоит.
