"Аныҳәатә еишәақәа зырԥшӡо" аҷыхи адгьылҵәеи рзааҭгылара
18:00 31.12.2025 (ирҿыцуп: 23:40 31.12.2025)
© Sputnik
Анапаҵаҩра
Ауаҩы игәабзиара еиззырҳауа, аныҳәатә еишәақәа зырԥшӡо аҷыхи адгьылҵәеи дырзааҭгылоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа, иара убасгьы ишәыдылгалоит иактуалу асалаҭ "Аҽеимаа" аҟаҵашьа.
Аҳәаанырцәтәи аҵарауаа иҟарҵаз аҭҵаарақәа ишьақәдыргылеит: ауаҩы иҿы ианыло акҷыра, ашәыри ауҭраҭыхи шаҟа ифо рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп ҳәа. Ашәыри ауҭраҭыхи бзиа избо, ирацәаны изфо, иаҳа имаҷны акҷыра рнылоит, изымфо раасҭа.
Ауҭраҭыхқәа ртәы анысҳәа, лымкаала сырзааҭгылар сҭахуп аҷыхи адгьылҵәеи.
Аҷых
Аҷых (азгә. "морковь") иааизыхәхәоу уҭраҭыхуп, аџьынџьдгьыл ахьыҟоу Европа аладатәи адгьылқәа рҿы ауп. Иара ԥштәыла ицәаԥшь-цәҩежьуп. Ус аԥштәы ҟазҵо иалоу иԥсабаратәу акаротин захьӡу амаҭәашьар ауп. Акаротин иалҵуеит авитамин А, уи авитамин ауаҩы иблақәа рыҵарра иацхраауеит.
Аҷых жәлар рмедицинаҿы ахархәара арҭоит абас:
Аимҳәахәшә. Иеиҟараны ацыца аӡи аҷыхи аӡи алхны ахши ацхеи ырӡҭны еиларҵоит. Мҳаҵәк хынтә-ԥшьынтә иржәуеит амш иалагӡаны.
Агәабзиара арӷәӷәаразы. Кьылак аҵәа, аҷых, 300 грамм ажьырҩа, 500 грамм атама рҩа, ҩ-лимонк ааӡәӡәаны ацәа шахоу, абарҭқәа зегьы иххны еибуҭоит. Аиҵаҟәаҟәа мҳаҵә дула ҽнак хынтә ифатәуп.
Ашәра ахәшә. Аҷых акылхга икылхны 200 грамм ахәша алаҵаны ирштәуп аӡы иӡааргылан, абамба иларчачаны ашәра иақәырҵоит.
Агәабзиара арӷәӷәаразы. Лассы-лассы ахьҭа уламлаларц азы ҵәыцабжак аҷыхи ҵәыцабжак ацыца аӡи еилауҭәоит. Мҳаҵәк ацхеи алимон аӡи алауҭәоит. Аиҵарԥхьа амҳаҵә ду азна ужәуеит шьыжьи уахеи.
Адгьылҵәа
Адгьылҵәа (азгә. картофель") ауаа еицырдыруа уҭраҭыхуп. Уи аџьынџь дгьыл ахьыҟоу Аладатәи америкаҿы иахьанӡагьы ииуеит абна картош захьӡу акартош зхылҵыз аҵиаа. Аҵарауаҩ Пиорт Кәыҵниа ишәҟәы "Аҵиаақәа, абактериақәа, акәыкәбаақәа рбиологиа" аҟны иҩуеит: "Европаҟа акартош аазгаз аиспанцәагьы уи зырҭаз егьырҭ ажәларқәагьы шәышықәса еиҳаны ирыздыруамызт фатәыс ахархәашьа. Еиҭарҳауан ашәҭ зҿало ҵиаа џьашьахәык аҳасабала. Ари аҵиаа ауаа фатәыс рхы иадырхәоит XVII ашәышықәса анҵәамҭа инаркны".
Адгьылҵәа акрахмал рацәа алоуп. Ацәа шахоу ижәу адгьылҵәа ауаҩы игәабзиаразы еиҳа ахәарҭара алоуп ианџьу аасҭа.
Жәлар рмедицинаҿы мҽхакы ҭбаала адгьылҵәа хархәара арҭоит:
Ашәра ахәшә. Адгьылҵәа ацәа ақәҵаны иҿарҳәоит, х-сааҭкцыԥхьаӡа аҿаҳәага ԥсахтәуп.
Ахыхь ахәшә. Адгьылҵәа ацәа шахоу иужәуеит, анаҩс иахьынӡаԥхоу улахь, уаргәҵысҭа иадукылоит. Ахьаа ухгоит.
Абылра ахәшә. Иахьблыз аҭыԥ аҿы иаразнак адгьылҵәа акылхга икылхны иақәуҵар, ахьаа ирлас иартәоит. Ҿыц-ҿыц иақәуҵалар бзиоуп.
Аканҵыҵыра амхразы. Адгьылҵәа агәҭа ааҩшаны, аканҵыҵыра иахьшьны адгьыл баны иахьыҟоу, ақәа ахьамысуа ижтәуп. Ианыҵабаалак, аканҵыҵырақәа цоит.
Ашьақәыӷәӷәара ҳаракы ахәшә. Адгьылҵәа ԥшьба-хәба цыра бзианы иӡәӡәаны ицәырԥссатәуп. Ацәа аӡыршы ахауҭәоит. Жәохәҟа минуҭ амца маҷ аҟны еилауршуеит. Аиҵарԥхьа мышкы иалагӡаны ижәтәуп.
Ашықәсҿыцазтәи асалаҭ "Аҽеимаа"
Афатә хаақәа злыҵуа уҭраҭыхқәоуп иалкаан ҳзыхцәажәаз аҷыхи адгьылҵәеи. Дара ирылырхуа асалаҭқәа аныҳәатә еишәақәа дырԥшӡоит, ихадырҭәаауеит. Ҳазҭало ашықәс иасимволуп аҽы, убри азы еицаҟаҳҵап Ашықәс ҿыц азы актуалра змоу асалаҭ "Аҽеимаа".
Асалаҭазы иаҭахуп:
Адгьылҵәа – 6 цырак
Аҷых – 2 цырак
Акәтыжь ажьышәа (филе) – 400 грамм
Ашәеилаҵа – 300 грамм
Акәтаӷь – 5 цырак
Аџьымшьы – хык
Амаионез – 400 грамм
Акама (азгә. укроп)
Агәаӷь злам азеиҭын (маслины - азгә.) арԥшӡаразы
Аџьыкхыш
Аҟаҵашьа:
Раԥхьа акәтыжь (филе - азгә.) бзианы иужәуеит, ирссаны иухыхуеит – 400 грамм алҵыртә иҟауҵароуп.
Иҳамоу ауҭраҭыхқәа адгьылҵәеи аҷыхи, нас акәтаӷьқәеи аӡы рыҵаҭәаны ажәразы иақәҳаргылоит.
Аџьымшьы рссаны иаҳхыхуеит. Акама ашьапахьы иҳарссоит, амахәқәа ус иаанҳажьуеит, арԥшӡараҿы иаҳҭаххоит. Ашәеилаҵа акылхга (терка - азгә.) икылаҳхуеит.
Ауҭраҭыхқәа анжәлак, ианыхьшәашәалак, рцәа аархырҵәрааны акылхга икылаҳуеит. Ҳмарҭәхәқәа зегьы хазы-хазы иазырхио асаанқәа ирынҵо ҳҿынаҳхоит.
Акәтаӷьқәа анцәҳарҳәлак ашьҭахь, акәтаӷьгәы хазы икылаҳхуеит, ацил (белок - азгә.) хазы. Акәҭаӷьгәы ааншәыжьуеит арԥшӡаразы, ацил асалат аизгараҟны шәхы иашәырхәоит.
Шьҭа ҳалагоит иҭбаау ачанах аҿы ҳсалат аизгара. Аԥхьа ианаҳаԥсалоит икылаҳхыз адгьылҵәа аџьыкхыш аҳҭоит, иақәҳаԥсоит аџьымшьы, иақәаҳҭәоит амаионез, иақәҳарҳәҳәуеит акама. Анаҩстәи аишьҭагылашьа шәара ишышәҭаху иҟашәҵар ауеит. Акызаҵәык ихадароу, иурԥшӡоит ашәеилаҵа ақәыԥсаны. Мҳаҵәла ианеиҟараутәлак акәҭагьгәы ақәыԥсаны аҽеимаа асахьа ануҵоит. Аҽеимаа иаакәыршан иурԥшӡоит камала. Азеиҭын ырссаны иақәуҵоит.
Ҳсалаҭ хиоуп! Хаала ишәфааит!
/Аматериал аиқәыршәараҿы ахархәара азун Е. Ш. Ҭаниа лышәҟәы "Адгьылқәаарыхра иадҳәалоу алексика аԥсуа бызшәаҿы"/.
