https://sputnik-abkhazia.info/20260121/asua-aaradyrra-agadura-aaraua-viacheslav-bigaa-69-shysa-ikhyit-1060420761.html

Ҳаԥсуа ҭҵаарадырра агәадура: аҵарауаҩ Виачеслав Бигәаа 69 шықәса ихыҵит

Ҳаԥсуа ҭҵаарадырра агәадура: аҵарауаҩ Виачеслав Бигәаа 69 шықәса ихыҵит

Sputnik Аҧсны

Ажьырныҳәа 21 рзы 69 шықәса ихыҵуеит аԥсуа литератураҭҵааҩ, аԥсуаҭҵааҩ, кавказҭҵааҩ, афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор, Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа... 21.01.2026, Sputnik Аҧсны

2026-01-21T15:50+0300

2026-01-21T15:50+0300

2026-01-21T17:00+0300

аԥсны

аналитикеи аиҿцәажәарақәеи

аԥсны

https://cdnn1.img.sputnik-abkhazia.info/img/07e9/09/06/1057343133_0:0:1281:720_1920x0_80_0_0_3f10d48978c5aec98ca1753981cfdf78.jpg

– Бзиара умазааит сҩыза бзиа Виачеслав! Сҩыза ҳәа уасҳәоит, уи даара сеигәырӷьан, саҵаҽырбаны ауп ишысҳәо. Избанзар, ҳаибашьра иалагаанӡа уареи сареи ажурнал "Алашараҿы" аус еицаауан, сымҩашьозар ԥшьбаҟа шықәса. Урҭ ашықәсқәа ирылагӡаны сара агәра згеит, ииашаҵәҟьаны уара унапы злоукыз алитератураҭҵаара аус гәык-ԥсык ала бзиа ишубо, ҳлитература даара ибзиан ишудыруа, ԥсыуа шәҟәык иҭыҵыз шуаҩумыршәо. Иахьагьы, шьҭа акыр шықәса раахыс Москва ушыҟоугьы, ҳлитература агәеисыбжь унапы "ақәкуп", иуаҳауеит уи абжьы, инеиҵыху астатиақәа рыла акырынтә ҳкьыԥхьаҿ уқәгылахьеит, угәаанагара даара пату ҳзақәуп.Виачеслав, уареи сареи ибзианы ҳаибадыруеит, аха ҳаззымдыруа рзы, еиҳараӡакгьы ҳҿар, ирзааҳартыр сҭахуп уара алитературахь уцәырҵшьа, уалагашьа, раԥхьатәи ушьаҿақәа.— Бзиара збаша Анатоли. Аиҩызара ҳабжьоуижьҭеи акырӡа шықәса ҵуеит; ҳаибадырхьан ажурнал "Алашара" аредакциаҿы аусура уалагаанӡагьы. Схаҭа уи аредакциаҿы аус зуан 1981 шықәса ажьырныҳәа 1 инаркны 1984 шықәса анҵәамҭазынӡа. Убарҭ ашықәсқәа рзоуп еиҳагьы ҳанеизааигәахазгьы. 1984 шықәсазы уаргьы аусура уалагеит "Алашара" аредакциаҿы. Нас сара Москваҟа сцеит, А. М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература аинститут аспирантураҿы сҵара иацысҵарц, уи аҭаларазы аԥышәарақәа сҭихьан убри ашықәс ҭагалан алагамҭазы. Амала аспирантурахь сымҩа маҷк ихарахеит, ҭоурыхқәакгьы ацуп. 1975–1980 шықәсқәа рзы Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт (нас — Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет) афилологиатә факультет англыз бызшәеи, аԥсуа бызшәеи, алитературеи рыҟәшаҿы аҵара анысҵоз, аԥсуа литературеи аҭоурыхи, аҭҵаарадырреи даара игәцараскуа салагеит. Урҭ срызхәыцуа салагахьан Бзыԥтәи абжьаратә аԥсуа школ санҭаз, 7–8-тәи аклассқәа рҟны сантәаз инаркны иаасԥыхьашәоз ашәҟәқәа зегьы срыԥхьон, аҩны ашәҟәқәа ыҟаӡамызт, анцәа иџьшьаны, ашкол (ажәытә хыбра) агәараҿы еихагылак змаз аҩны ауада ду аҟны абиблиотека ыҟан, зны-зынла сымҵааӡакәангьы уи абиблиотека аҟынтәи ашәҟәқәа згон; жәеинраалақәакгьы сыҩуашәа саҿын, аха урҭ акгьы еиқәымхаӡеит. Ауниверситет аҟны аҩбатәи-ахԥатәи акурс аҿы аҵара анысҵоз аҭоурых аганахьала аҭҵаарадырыҩцәа ҿарацәа реицлабрагьы салахәын, урысшәала изҩит 50-ҟа даҟьа иҟаз XX ашәышықәсазтәи Аԥсны аҭоурых иадҳәалаз рефераткгьы; аҭҵаарадырратә напхгаҩыс дсыман апрофессор Ҳазараҭ Шьаҳан-иԥа Аргәын. Ареферат аҟны иаахтны иазгәаҭан 1918–1921 шықәсқәа рзы ақырҭуа мпыҵахалаҩцәа Аԥсны имҩаԥыргоз ашовинисттә политика, Н. Лакәаба дызхагылаз "Кьараз" аибашьцәа урҭ ирҿагыланы ишықәԥоз, аиааирагьы шыргаз уҳәа убас егьырҭгьы. Ареферат алкаан Аҟәатәи 1-тәи атур анымҩаԥысуаз. Аҩбатәи атур мҩаԥысуан Қарҭ, арҵаҩратә институт аҟны. Мызқәак рышьҭахь ҳажәахәқәа ҳаманы ааҩыкҟа ҳцеит Қарҭҟа. Ахԥатәи атур азгәаҭан Москва, аха уаанӡа иаԥсыуааз аҭҵаарадырыҩцәа ҿарацәа неишьа рымамызт.Сажәа маҷк исроуцәозаргьы, лымкаала сазаҭгылар сҭахуп Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә (нас ауниверситет) институтаҟны иеиҿкааз аԥсуа литература акафедра аиҳабы Владимир Платон-иԥа Анқәаб напхгара зиҭоз алитературатә кружок. Уи активла салахәын саргьы; лассы-лассы еилҳаргон ҿыц иҭыҵуаз аԥсуа шәҟәыҩҩцәа рҩымҭақәа; абри аганахьала ҳаиҿцаауан Аҟәатәи асахьаҭыхратә ҵараиурҭа астудентцәеи ҳареи. Гәыкала исзыҟаз, пату дугьы зқәысҵоз Владимир Платон-иԥа иабжьгаралагьы астудентцәа рҩымҭақәа знылоз анапылаҩыратә журнал (альманах) "Арҩаш" аредакторсгьы сыҟан; ҩ-ҭыжьымҭакгьы реиқәыршәара сахьӡеит. Урҭ руак ианын сажәеинраалақәа хԥаҟа-ԥшьбаҟа. Аха 1992–1993 шықәсқәа рзтәи Аԥсны жәлар Рџьынџьтәылатә еибашьраан ақырҭуа нацистцәа ауниверситет ажәытә хыбра аҟны иаарбаз зегьы ықәырхит, "Арҩаш" аҭыжьымҭақәагьы еиқәымхеит, иахьынӡаздыруа ала. 1980 шықәсазы ауниверситет саналгоз, аҵыхәтәантәи аҳәынҭқарратә ԥышәарақәа анысҭиуаз аамҭазы Владимир Платон-иԥа акыр иҽазишәеит алитература акафедра алаборантс аусура салагарц, уи дадгылеит усҟан акафедра аиҳабыс иҟаз Анатоли Шьыгә-иԥа Зыхәбагьы. Нас ауниверситет аҟнытә аспирантурахь сдәықәҵара еиҳа имариан; усҟан ҭҵаарадырратә институтк, ма иреиҳау ҵараиурҭак аҟнытә шәҟәык-хырхарҭак (направление) умаӡамкәа аспирантура аҭаларазы аԥышәарақәа рахь унарышьҭуамызт. Аха уи аус акгьы алымҵит, аҭыӡшәақәагьы алҵит — ауниверситет акадрқәа реиҳабыс иҟаз ақырҭуа Толордава еиуеиԥшым амзызқәа ԥшааны ауниверситет аҟны аусура салагара алимыршеит; ҿырԥас иҟаиҵеит ауниверситет ашьҭахь "распределение" ҳәа изышьҭоу ала (усҟан ус иҟан) школк ахь сахьдәықәҵаз; уи аҟнытә схы сшақәиҭу азы Аԥснытәи АССР аҵара аминистрра аҿынтәи ашәҟәы аҭаххеит. Уи акадрқәа реиҳабы аминистр лахь унеироуп иҳәеит. Сымҩашьозар, министрс иҟаз Рогачиова лакәын, лхаҭыԥуаҩыс иҟаз дақырҭуан. Рогачиова лҟны саннеи, уи лхаҭыԥуаҩы иахь сналышьҭит. Уи даалаган сызҵаара иазкны Қарҭҟа ашәҟәы дәықәиҵеит, министрс сҟарҵоз џьушьап. Уи иаанарԥшуаз акызаҵәык акәын — усҟан Аԥсны аиҳабыра қарҭаа ирамҳәаӡакәа зҵаара маҷкгьы рзыӡбомызт, иахьабалак дара ртәқәа ракәын итәаз. Анатоли Шьыгә-иԥа иҟақәаз аниасҳәа, дрызгәааит, аха иҽааникылеит. Ԥыҭрак ашьҭахь Қарҭынтә аҭак аарышьҭит мап шыркуа азы. Аџьашьахәыҵәҟьа убри ауми. Ари "ажәабжь бзиа" сыманы Анатоли Зыхәба иҟны саннеи, даара даргәамҵит, аҭел аақәихын уи Аҵара аминистраа акадрқәа реиҳабы Қапба убас ибжьы рдуны диацәҳаит, ҳәашьа амамкәа. Аха Қапба илшахуаз, икәша-мыкәша итәаз қырҭқәан. Толордава ҿырԥас иҟаиҵеит Аҟәа сахьҭаҩымыз, усҟан уи ада Аҟәа аусура узалагомызт. Нас Владимир Платон-иԥеи, даҽа аӡәык-ҩыџьаки исабжьаргеит Аҟәа саангыларц, редакциак аҟны аусура салагарц. Аҟәа, ма Аҟәа араион аҿы сҭарыҩырц азҵаарагьы ирласны иӡбатәын. Аҟәа араион иаҵанакуаз Алада Ешыра инхон ҳауацәа Ҭараа, абасала Зосим Ҭарба иҩнаҭа снанагеит, аха ари араион напхгара азҭоз Ешыратәи ақыҭсовет ахантәаҩы ида уи ӡбашьа амамызт. Уи дуаҩ бзиоуп, дпатриот дууп, мап уцәикуам ҳәа сарҳәеит, уи Оҭырба Аслан иоуп ҳәагьы рҳәеит. Хаҭала усҟан иара дсыздыруамызт, аха иӡбахәқәа саҳахьан. Иахьагьы иара иакәзу иакәымзу ҳәа акыр сазхәыцхьеит. Иҟалап, 1977–1978 шықәсқәа рзы Аԥсны иҟаз иахьа зегьы ирдыруа ахҭысқәа рышьҭахь аԥсуа интеллигенциа рхаҭарнакцәа ианрышьҭашәарыцоз, русурақәа ианамырхуаз Аслан Ҭамшьыгә-иԥа Алада Ешыра аамҭала днанагазар. Уи изку астатиақәеи аусумҭақәеи рҟны уи афакт уԥылаӡом. Макьана цқьа исзеилымкаацт уи. Аха ифотоҭыхымҭақәа санрыхәаԥш, усҟан зыҟны снеиз диеиԥшушәа збоит. Ажәакала, сцеит Алада Ешыра ақыҭсовет ахантәаҩы иҟны. "Угәы иҭоуи, аусура уабалагои?" — ҳәа дсазҵааит. Иааркьаҿӡаны иасҳәеит сгәы иҭақәаз. Исҳәаз игәаԥхазшәа збеит. Ажәакала, "апрописка" азҵаара ӡбан хара имгакәа. Нас снанагеит агазеҭ "Аԥсны Ҟаԥшь" аредакциаҿы, уаҟа иаасывагылеит ибзианы издыруаз аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ Валери Амаршьани уи ихаҭыԥуаҩ Вахтанг Аԥҳазоуи (Вахтанги сареи шықәсқәак қьырала Аҟәа уадақәак ҳаицыҩнан); шықәсык аҟара аус зуан корреспондентс, еиҭагаҩыс, стәан ауаҩра ду злаз Гьаргь Жанаа икабинет аҿы. Ашьҭахь, "Алашараҿы" аредактор хада Гьаргь Гәыблиа ҭыԥк ҳаиҭеит, ажурналахь уиас ҳәа сабжьеигеит. Абасала аусура салагеит ажурнал "Алашара" аредакциаҿы — раԥхьа техредакторс, нас алитератураҭҵаареи, акритикеи, апублицистикеи рыҟәша аиҳабыс. Араҟа исоуз аԥышәа ду аԥхьаҟатәи сыҭҵаарадырратә усурагьы акырӡа иҳәааақәнаҵеит, аспирантурахь ацаразы сгәазыҳәарагьы еиҳагьы иарӷәӷәеит. Ишысгәалашәо ала, 1981 (ма 1982) шықәсазы Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥснытәи абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут аиҳабы ихаҭыԥуаҩ Шьалуа Денис-иԥа Инал-иԥа иҟны унеир иҭахуп ҳәа сарҳәан, сцеит аинститутахь (усҟан уи ахыбра Аԥсуа театр иацәыхарамкәа иҟан, аибашьраан ақырҭуа нацистцәа ирблит иара). Шьалуа Денис-иԥа исеиҳәеит: "Қарҭтәи алитературатә институт аспирантураҿы ҭыԥк ҳарҭеит. Аӡәы лдокументқәа дәықәылҵахьеит аҭаларазы. Иуҭахызар, уаргьы ушәҟәқәа дәықәуҵар ауеит. Аԥышәарақәа еиӷьны изҭиуа шәуаӡәк дҭалоит" ҳәа. Шьалуа Денис-иԥа идуӡӡаны иҭабуп ҳәа наиасҳәан, зышәҟәқәа алазҵахьоу слываԥало, сылԥырхагахар сҭахым ҳәагьы нацысҵеит. Иара Қарҭҟа ацарагьы аԥсра ахыскаауан. Исҭахҵәҟьаз, Москва иҟоу СССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иатәу А.М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература аинститут аспирантура аҭалара акәын. Уахь ацаразы даҽа мҩак азыԥшаатәын, Қарҭаа ирывганы ишиашоу Москваҟа СССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиахь ашәҟәы дәықәҵатәын уи аинститут аспирантура аҟны ҭыԥк азалхразы, ианамуӡах — аицлабра ашьаҭала аԥышәарақәа рыҭирахь снарышьҭразы. Абасала, 1983 шықәса, сацәымҩашьозар, ааԥынра алагамҭазы Аԥснытәи Ашәҟәыҩҩцәа реидгылаҿы аус зуаз Никәала Ҳашыги сареи ҳнеит Аԥснытәи АССР Аминистрцәа Росовет аҭҵаарадырреи акультуреи рыҟәша аиҳабы Владимир Антипа-иԥа Ԥлиа иҟны, ҳихәеит СССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиахь аиҳабыра рҟнытә ашәҟәы дәықәиҵарц Адунеитә литература аинститут аспирантураҿы Аԥсны ҭыԥк азалырхырц азы. Ус иагьыҟаиҵеит иара нас. "Зегь маншәалахар, схаҭа шәсырԥхашьарым" ҳәагьы сҳәеит сара усҟан. Шықәсыбжак ҵит, аха Академиа аҟнытә аҭак ыҟамызт. Нас усҟан Москва А. М. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт Иреиҳаӡоу алитературатә курсқәа рҟны аҵара зҵоз Таиф Аџьба иасҳәеит иҟаз аҭагылазаашьа зегьы, сиҳәеит Академиа акадрқәа рыҟәшаҿы днеины иеиликаарц ашәҟәы аҭак ҟало иҟамло. Хара имгакәа Таиф исзааицҳаит иаарласны аҭак шәазыԥшыз ҳәа. 1984 шықәсазтәи аицлабратә ԥышәарақәа рахь снарышьҭит, аԥсуа литература иазкны инеиҵыхыу рефераткгьы зҩит, уи Адунеитә литература аинститут аспирантура иалгахьаз Артур Артиом-иԥа Аншба игәы шрахәымзгьы, даԥхьан ахәшьара бзиа аиҭеит; нас иаҭахыз ашәҟәқәа зегьы неидкыланы Москва сцан аинститут аспирантура аҟәшаҿы инсыжьит. Убри ашықәс анҵәамҭазгьы аспирантурахь сцеит.Алитература иазку раԥхьаӡатәи сыстатиақәа рнын ажурнал "Алашара". 1981 шықәсазтәи 8-тәи аномер ианын Виачеслав Ҷыҭанаа иажәеинраалақәа реизга "Исызгәакьоу аҿыҭбжьы" иазкыз срецензиа, 1982 шықәсазтәи 1-тәи аномер ианын Инна Аҳашԥҳа лажәеинраалақәа реизга "Имаӡоу адунеи" иазкыз сыстатиа "Аԥсҭазаара амаӡақәа", 1983 шықәсазтәи 2-тәи аномер ианын апоетцәа ҿарацәа рҩымҭақәа реизга "Еҵәаџьаа" иазкыз сыстатиа "Ажәла бзиазар — иахылҵуагьы бзиахоит".– Иҟан аамҭақәак, ҳаԥсуа литератураҿы иҭыҵуаз ашәҟәқәа рӷьырак ҳакритика ажәа ахҳәаара ианахьӡоз, алаԥш ҵар анахыз… Сара ибзианы исгәалашәоит даара иҿацаз, даара иџьбараз ҳакритикцәа – Владимир Аҵнариеи, Артур Аншбеи, Владимир Дарсалиеи рыстатиақәа. Урҭ азныказ ирызгәаауаз ашәҟәыҩҩцәагьы маҷӡамызт, аха нас еилибакаауан, акаҿы иааиуан. Сгәанала, иҟазароуп акритика, уи аԥхьаҩгьы, авторгьы ирыцхраауеит, изыԥхьаз ашәҟәы инагӡаны аилкаараҿы, иагу иабзоу дырбараҿы. Аха убраҟагьы хымԥада аамысҭашәала ацәажәара аҭахуп, дасу игха ҽыԥныҳәа дуны иҟамҵакәа, наҟ-наҟ ариашараҿы ицхраартә.— Ҳәарада, акритика ыҟазароуп. Ибзиаӡаны исгәалашәоит Владимир Аҵнариагьы, Артур Аншбагьы, Владимир Дарсалиагьы. Уимоу, Владимир Аҵнариеи сареи акыр ҳаизааигәан, игәы иҭақәаз аахтны иансеиҳәозгьы ыҟан, иахьаҭахызгьы санивагылоз ыҟан. Аибаргәаарақәагьы ыҟан, раԥхьаӡагьы инаргыланы игәаауаз ашәҟәыҩҩцәа ракәын. Схаҭагьы избахьан ашҟәыҩҩы игәаара зеиԥшраз. Москваҟа аспирантурахь сцара ашықәсазы сыстатиак ашьҭахь уи зызкыз автор (џьанаҭ гыларҭас иоуааит, иԥсҭазаара далҵижьҭеи 14-ҟа шықәса ҵуеит), акаамеҭ сеиҳәеит, алекциа дысзаԥхьеит, "уара алитература уацәхьаҵуеит" ҳәагьы ааҭирҟьеит аҵыхәтәан. Иасҳәахуаз, дсеиҳабын, аҵыхәтәан "аамҭа иаҳнарбап" ҳәа насҳәан, снеиԥырҵит. Зынӡагьы сизымгәааӡеит иара, иахьагьы алитератураҭҵаара снапы шалаку иалакуп.Уиашоуп, Анатоли, акритикаҿы аамысҭашәарагьы аҭахуп, аҩымҭақәа ирыдубало агхақәа ртәгьы аҳәашьа, уиаша ашьақәырӷәӷәара уақәшәозароуп, амала агхақәа урывымсыр еиӷьуп. Алитературатә критика знапы алазкуа ауаҩы аԥсуа литература анаҩс адунеитә классикатә литература аҭоурых, алитература атеориа цәгьамкәа идыруазароуп. Ус дыҟан, иаҳҳәап, аурыс литературатә критика аҭоурых аҟны аҭыԥ ду аанызкыло В. Белински, иахьа рацәак дыргәаладмыршәозаргьы, уи иеиԥш иҟаз критикк иԥшаара уадаҩуп аҳәаанхыҵтәи алитературақәа рҿгьы. Алитературатә критикеи алитератураҭҵаареи "шеишьцәоугьы", излеиԥшқәам рацәоуп. Иаҳҳәап, аурыс ҵарауаҩ Александр Веселовски дызлеицырдыруа литературҭҵааҩ дук иаҳасабалоуп, уи дыкритикӡамызт Белински иеиԥш. Ус иҟан Михаил Бахтингьы, Михаил Гаспаровгьы, Пиотр Палиевскигьы, Вадим Кожиновгьы (уи акритикагьы дшазхьаԥшуазгьы). Уажәы XX-тәи ашәышықәсазы аурыс литератураҿы Белински иеиԥш иҟаз акритикцәа ыҟазма ҳәа усазҵаар, аҭак аҟаҵара сцәыуадаҩхар ҟалап. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы критик дуцәақәак рцәырҵра амзызқәа рацәазар акәхап. Амала дара аҭоурыхтә литературатә процесс иузаҟәымҭхо иадҳәалоуп. Аха аамҭоуп акритикцәа зегь иреиҳау, иарбан рҿиамҭазаалак (асахьаркыратә адагьы, аҭҵаарадырратә усумҭақәагьы) аамҭа аԥышәара иахысуеит, уи изахымсыз рҵакы ҿыцәаауеит, аха амилаҭтә литература, акультура аҭоурых аҟны инхоит. Араҟа иугәалауршәар ҟалоит Баграт Шьынқәба ироман "Ахра ашәа" аҟынтәи ԥсра зқәым цәаҳәақәакгьы: "Жәлар рыбзиабара ҟьалан иааӡом, иалнахыз — далнахт, иаԥсам — дабаӡом!" Аамҭагьы, ажәларгьы ашәҟәыҩҩы ихә зларшьо ирҿиамҭақәа рыла ауп, ианаршьаз апремиақәеи (аполитикатә цәа зхарԥоу, зыфҩы гахьоу Нобель ихьӡ зху апремиагьы убрахь иналаҵаны), аорденқәеи, амедалқәеи убас егьырҭгьы ракәӡам.– Виачеслав, уара ҳаԥсуа литература аҭҵаараҿы даара акыр аџьабаа убахьеит, еиҳараӡакгьы иреиӷьӡоу ҳапрозаик Алықьса Гогәуа изкны арҿиамҭа ссирқәа аԥуҵахьеит. Сара иара ихаҭа иҳәо акырынтә исаҳахьан, уара улитературатә гьама даара пату шақәиҵоз, иара ирҿиамҭақәа ирзукхьаз уҭҵаамҭақәагьы акыр дышдырхәыцхьаз, ишицхраахьаз. Аха иахьа ишубо ҳара алитература бзиа шҳамоугьы, адунеиаҿы иахьынӡахәҭоу аӡыргара ҳагуп, еиҳараӡакгьы иахьатәи ҳаамҭазтәи алитература. Иҟоуп хаз-хазы шәҟәқәаны еиҭагоу, аха инарҭбааны адунеизегьтәи атәы ҳҳәарым, аха еицырдыруа аурыс журналқәа рҿы шамаха иуԥылаӡом. Иаҳҳәап, ажурнал "Наш современник" аҿы дыркьыԥхьуан Мушьни Лашәриа, "Дружба народов" аҿы ҩынтә-хынтә иркьыԥхьхьеит Даур Занҭариеи Даур Наҷҟьебиеи рырҿиамҭақәа. Иахьа Аԥсны Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла ахантәаҩы Вахтанг Аԥҳазоу даара дрышьҭоуп алитературатә еимадара ҿыцқәа рышьақәыргылара, илшахьоугьы маҷӡам. Москва ааигәа урысшәала иҭыҵыз "Аԥсуа жәабжьқәа" мацарагьы акраанагоит. Иҟоуп еиуеиԥшым ажурналқәа рҿгьы амҩақәа ахьааиртхьоу. Убри аганахь ала уаргьы уцхыраара даара иаҳҭахуп. Избанзар, уара урҭ зегьы иахьеи уахеи урылагылоуп, уажәа акраанагоит, акыргьы ҳӡыругахьеит.— Иҭабуп, Анатоли. Алықьса Гогәуа изы ажәақәак: Аԥсны аҭоурыхи, акультуреи, алитературеи ирызҿлымҳаз Вадим Кожинов 1977 шықәсазы ажурнал "Дружба народов" 4-тәи аномер ианыз истатиаҿы ҳәоук ала иҳәаақәиҵеит Гогәуа ирҿиара аҷыдарақәеи аҵаки: А. Гогәуа "сумел слить воедино стилевые искания новейшей мировой прозы и самобытные традиции абхазской народной культуры". Арҭ ажәақәа акырантә иаазгахьеит, урҭ ирыҵаҵәаху амаӡақәа рыҭҵаара хықәкыс ишьҭысхиижьҭеигьы акрааҵуеит. Агәра ганы сыҟоуп Алықьса Гогәуа адунеитә литература аклассикатә литература иалагалатәу аԥсуа шәҟәыҩҩцәа дышреиуоу, Фолкнер, Маркес, Ҳемингуеи реиԥш иҟоу апрозаикцәа дышрываргылатәу. Аха уи ус мариам, аԥынгылақәа рацәоуп. Иреиӷьӡоу уи иҩымҭақәа аурыс бызшәа адагьы, егьырҭ абызшәақәа (англыз, акитаи уҳәа уб. егь.) рахь еиҭагазароуп.Зыӡбахә уҳәаз ажурналқәа Асовет Еидгыла еилаҳаанӡа алитературатә процесс аҟны иааныркылоз аҭыԥ ду иахьа, аинтернет, аелектронтә технологиақәа раамҭазы, иааныркылаӡом, раԥхьаҩцәагьы акырӡа имаҷхеит. Аԥырхага дуӡӡа ҟанаҵеит 90-тәи ашықәсқәа инадыркны аҵареи аҭҵаарадырреи русхкқәа рҟны урҭ знапаҿы иҟалаз мраҭашәара иамҵахырхәоз атәцәа (урҭ иахьагьы ирацәоуп Урыстәылатәи ашколқәеи, иреиҳау аҵараиурҭақәеи, аҭҵаарадырратә институтқәеи рҟны, ашәҟәыҩҩцәа рыгәҭангьы) иаларгалаз "абалонтә" ("балонка" ҳәа ахьӡшьара зырҭаз), агрант системақәа уҳәа уб. егь. урҭ иаԥырҵеит "абизнес" ҟазшьа змоу ВАК, Скопус уҳәа "иалкаау" ржурналқәа рсиа, урҭ, уаҩ изымдыруаз аҭыжьымҭақәа зегь "иреиҳауп" ҳәа ирыԥхьаӡеит; ашколқәа рҟны ааӡареи арҵаратә процесси еиҟәырҭхеит, арҵаҩцәа рзинқәа ладырҟәит, агуманитартә маҭәарқәа (еиҳараӡак алитература) ирыгәҭасны шьҭахьҟа иргеит, алитература иазку асааҭқәа дырмаҷит, апрограмма ҿаасҭақәа аларгалеит мраҭашәаратәи "аинструкторцәа" рабжьагарала. Асеиԥш атәра, атәым идолҵас амҵахырхәара Асовет Еидгылаҿгьы иҟамызт. Аԥснытәи ашколқәа урҭ агмыграқәа Анцәа ирцәихьчеит, рматериалтә база шыԥсыҽызгьы. Ара иуҳәаша рацәоуп, аха абра саангылоит. Иахьа "СВО" иабзоураны абарҭ агмыграқәа зегьы лабҿаба иубаратәы рыҽцәырыргеит, аха урҭ зегьы знапкымҭоу реиҳараҩӡак ("соросиатаа" ҳәагьы рзырҳәоит дара) ҿымҭӡакәа изҿыц иаҿуп, "рыԥшәмацәа" рымчра ахынҳәра иазыԥшны. Ажәакала, Урыстәылатәи Афедерациа инарҭбааны аҽрыцқьара амҩа ианымлакәа, агумантиртә усхкқәа ҳәынҭқарратә усны ианыҟамла, уара узлацәажәо азҵаарақәагьы рыӡбара уадаҩуп. Схаҭа Москватәи ашҟәыҩҩцәа ус срымадаӡам, аамҭагьы абаҟоу, есҽны 15 сааҭ иреиҵамкәа аус шызуагьы, сызхьымӡо рацәоуп. Вахтанг иакәзар, абри имариам аҭагылазаашьаҿы илшо зегь ҟаиҵоит алитературатә еимадарақәа рышьақәыргыларазы. Иаков Козловски иеиԥш иҟаз (уи ибзианы дыздыруан, акыргьы ҳаиқәшәахьан) аԥышәа змаз аиҭагаҩцәа бзиақәагьы рыԥшаара ус имариам, зыԥсҭазаара иалҵхьоу рацәаҩуп, аӡәык-ҩыџьак инхазгьы рықәрақәа ыҟоуп. Убарҭ аӡәык-ҩыџьак (М. Синельников, Н. Ванханен) роуп Мушьни Лашәриа иҩымҭақәа бзианы иеиҭазгаз. Ишеилыскаауа ала, Мушьни Таииа-иԥа асовет аамҭазы акыр шықәса Аԥснытәи Ашәҟәыҩҩцәа реидгыла данахыгылаз Москваҟа дцалон, усҟан дырзааигәахеит аурыс шәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, урҭ ихәеит, ҳәарада. Иара аиҭагара аусгьы ахә мариам, аҳәынҭқарратә цхыраарак ыҟамкәа, уи азҵаара аӡбара уадаҩуп. Иахьа аинтернетгьы ухы иаурхәароуп. Ицәгьамызт урысшәала, убасгьы англыз бызшәала аиҭагақәа мацара зныло шықәсык ҩынтәҟа иҭыҵуа аелектронтә журнал дук ыҟазар. Аха уи имариоу усым, иаҭахуп аӡәык-ҩыџьак апрограмистцәа, компиутерла ажурнал аиқәыршәаҩцәа, арҭ абызшәақәа бзиаӡаны издыруа алитераторцәа, аредакторцәа, акорректорцәа, аредакциа аусзуҩцәа, аиҭагаҩцәа ргәыԥ. Материалтә база ӷәӷәак, ҳәынҭқарратә цхыраара дук ыҟамкәа асеиԥш иҟоу ажурнал аҭыжьра залшом. Иҟалоит араҟа Нхыҵ Кавказтәи ареспубликақәеи Аԥсни рылшарақәа неидҵаны аиҭагақәа ирызку ирзеиԥшу електронтә журнал дук урысшәалеи англыз бызшәалеи (иҟалон адунеи иалаҵәаны иҟоу даҽа бызшәақәак рылагьы) аҭыжьра иалагар.– Борхес џьара иҩхьеит "Уверенность, что всё уже написано, уничтожает нас или обращает в призраки..." ҳәа. Ҳара ҳаԥсуа литератураҿгьы зны-зынла иҳаҳалоит, уажә ҿыцк аҩра цәгьоуп, уаанӡатәи ашәҟәыҩҩцәа зегь рҩхьеит ҳәа. Ари аҩыза агәаанагара шьаҭанкыла ииашаӡам, макьана ицәырҵыр ҟалоит даара акыр ҳзыршанхаша, абаҩхатәра змоу ашәҟәыҩҩцәа. Ҳара аҿари ҳареи ашколқәа рҿы аиқәшәарақәа рацәаны имҩаԥаагахьеит, убра иубоит ҳлитература иазҿлымҳау аҿар шырацәаҩу, иҟалоит уаҟа ирылазар — Шьынқәбараа, Гогәуараа, Џьениараа, Аҳәбараа, Аџьбараа. Усеиԥш иҟоу агәыӷра зегьы ианҳацу ауп алитературагьы анҿиауа. Ус акәӡами, Виачеслав?— Суқәшаҭуп, Анатоли. Ус акәымзар, иахьа иҟаҳҵо зегьы башоуп. Џь. Апдаики даҽа џьоуки "ашәҟәыҩҩы-абиблиотекар" ҳәа ззырҳәоз Хорхе Луис Борхес иажәабжь "Вавилонтәи абиблиотека" аҟынтәи иааугаз ажәақәа автор ишиашаҵәҟьоу, даҽа ҵакык аҵамҵакәа ихаҿы иааигозҭгьы, рыгәра ганы дыҟазҭгьы, ихаҭа асахьаркыратә ҩымҭақәа рыҩра далагомызт. Борхес истиль — метафоратә стильуп, ипроза зегьы аметафизикатә ҟазшьа амоуп, иуадаҩны еилоу метафороуп, еиуеиԥшым ахшыҩҵакқәа рыҵаҵәахуп.Аԥсҭазаара иаҵаҵәаху амаӡақәа зегьы ртәы цәырызгахьоу шәҟәыҩҩыкгьы, философкгьы, ҵарауаҩыкгьы сыздырӡом адунеитә культура зегь аҟны. Аԥсҭазаара ахаҭа астатикатә ҟазшьа амаӡам, уи еснагь иҿиоит, иҿиоит уи амаӡақәагьы, асахьаркыратә ажәагьы, алитературагьы, "абиблиотекагьы", акультурагьы. Уи "абиблиотекагьы" ашәҟәыҩҩыра знапы алазкуа иахьынӡауа идыруазар цәгьам, уи амаӡақәа реилкаара амҩа ианылаз илшоит аартра ҿыцқәа рыҟаҵара асахьаркыратә ажәа ахархәарала, иара "абиблиотекагьы" ахарҭәаара. Борхес ирҿиара ахыҵхырҭа хадақәа иреиуан уи "абиблиотека", убасгьы асахьаркыратә хәыцра, афантазиа. Уи иажәақәагьы ("Уверенность, что всё уже написано, уничтожает нас или обращает в призраки") ракәзар, урҭ литератураҭҵааҩцәақәак ишырҩуа ала, абас еилкаатәуп — иаԥхьалатәуп, амаӡақәа еилкаалатәуп, аамҭакала даҽа маӡақәак рҿиалатәуп, даҽа хазынарақәак аԥҵалатәуп сахьаркыратә ажәала.Ашколқәа рҟны аҵаҩцәеи шәареи лассы-лассы аиқәшәарақәа ахьымҩаԥыжәго иаҵанакуа даараӡа ирацәоуп арҿиаратә ҿар рааӡаразы, урҭ аԥсуа литература, ахатәы бызшәа рыбзиабара рылааӡаразы. Убри инацҵангьы, исҳәар сҭахуп, ажурнал "Алашара" аус дуӡӡа шыҟанаҵо ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа алитературахь ршьаҿа еихыргаратәы аҟаҵаразы, рҩымҭақәа лассы-лассы уи адаҟьақәа рҟны ркьыԥхьрала алитературатә процесс ралархәразы. Ус ҟаиҵон Дырмит Гәлиагьы раԥхьатәи аԥсуа газеҭ "Аԥсны" анҭижьуаз, уи ианиҵон усҟантәи аҿарацәа аӡәырҩы ражәеинраалақәа, урҭ иреиуан нас аԥсуа классикатә литература иахаҭарнакцәахаз Иуа Коӷониа, Мушьни Аҳашба, Ӡаӡ Дарсалиа, Михаил Лакрба. Нас Дырмит Гәлиа, Самсон Ҷанба убас егьырҭгьы аԥсуа школи, амилаҭтә культуреи, алитературеи рырҿиаразы имҩаԥыргоз аусқәа ирыбзоураны дцәырҵит Баграт Шьынқәбагьы. Ашьҭахьы иҟан арепрессиақәа, Қырҭтәылатәи ССР аиҳабыра Аԥсны иамҩаԥыргоз ашовинисттә политика, аԥсуа школқәа раркра, убас егьырҭ агмыграқәа. 1955 шықәсазы "Алашара" аҭыҵра ианалага инаркны ашәҟәыҩҩцәа ҿарацәа реиҵааӡара аус еиҭахацыркын. Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы уи аԥсуа журнал заҵә ианылон жәаҩыла апоетцәеи апрозаикцәеи рырҿиамҭақәа. Урҭ реиҳараҩӡак "Алашара" иабзоураны аԥсуа литературатә процесс ахь ӷәӷәала ршьаҿа еихыргеит. Апрозаикцәеи апоетцәеи рацәаҩны излахәыз уи апроцесс иалиааит Алықьса Гогәуагьы, Џьума Аҳәбагьы, Алықьса Џьениагьы, Таиф Аџьбагьы, Рушьбеи Смыргьы убас егьырҭгьы.Алитературатә процесс ахаҭа ашьха ӡиас ду иаҩызоуп. Уи аԥсы ҭоуп зынӡа иҭамбаратәы иҟазҵо аӡиас маҷқәеи, акәарақәеи, арҩашқәеи ахьынӡаҟоу. Уи зны-зынла ишьҭыҵуеит, абжьы духоит, иҟьашьуеит, аха нас аҽарҭынчуеит, аҽарыцқьоит икәеикәеиуа, уи аӡы ужәратәы. Ари апроцесс ԥсра ақәӡам, агәыӷра дуқәа ацуп.Авторцәа маҷымкәан излахәу иахьатәи алитературатә процессгьы хымԥада ицәырнагашт хыхь зыӡбахә сҳәаз ирыҵамхо ашәҟәыҩҩцәа. Ихадоу уи алитературатә процесс ҿымцәаауа аҟаҵароуп. Уи шҿымцәаауа азгьы агәыӷра ыҟоуп. Гәыӷрадагьы ҳмилаҭтә литература ҿиашьа амам. Агәыӷрагьы иацзароуп аџьа ду.– Ҳара даара ҳазгәыдууп уара ҳлитература иалоугалахьоу уҭҵаамҭа дуқәа, укритикатә статиақәа, аҭоурыхтә шәҟәқәа ирызку урҿиамҭақәа. Ажурнал азырхиара ҳаҿуп Алықьса Гогәуа изкны иуҩыз астатиа ҿыц. Аха аиаша уасҳәоит, урҭ акы иаҳзалаҵом 2017 шықәсазы еиқәыршәаны иаҳзҭужьыз, уџьабаа дуӡӡа зду "Ажурнал "Алашара" (1955-2012). (Аҭоурых. Абиблиографиа)". Ари аусумҭа рнапы иҵыргеит, рылаԥш ахын Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа А.М. Горки ихьӡ зху адунеитә литература аинститути Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институти. Уи актәи атом ауп. Уажәы сара иахьынӡаздыруа аҩбатәи атом, иахьауажәраанӡатәи ашықәсқәа зегьы зҵазкуа ахыркәшара уаҿуп. Ари ус мариала уаҩ ихаҿы изаамго, аџьабаа дуӡӡа зцу усумҭоуп. Сара агәра усыргоит, уи хыркәшаны, аҩ-томкгьы еилаҵаны шәҟәыкны иҭыжьны ианыҟалалак, хәы змаӡам, ҳаԥсуа доуҳатә культураҿы иреиӷьӡоу ашәҟәқәа рахь ишшьахо. Заа ҳаԥсуа шәҟәыҩҩцәа зегьы рыхьӡала схырхәан иуасҳәоит иҭабуп ҳәа.— Сурҽхәацәеит, Анатоли. Ҟазшьа бааԥсык сымоуп — схы уск анҭашәа, аҵыхәтәанынӡа инасмыгӡакәа тәашьа сымам. Ажурнал "Алашара" иазку аусумҭа аҭҵаарадырраҿы "ахыҵхырҭаҭҵаара" ("источниковедение") аусхк иаҵанакуеит, уи иуадаҩӡоу ҭҵаарадырратә жанруп, уиашоуп, аџьабаа дуӡӡагьы аҭахуп. Уи аасҭа алитература иазку монографиак уҩуазар еиҳагьы иеиӷьуп, иагьымариоуп. Асеиԥш иҟоу аусумҭа азыҟаҵара схы ианҭашәаҵәҟьаз Аԥсни Кавкази ирызку ахыҵхырҭақәа реидкылара саналагаз 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп. Нас ҳшәышықәса алагамҭазы уи хәыҷы-хәыҷла азыҟаҵара салагеит. Уажәы сызҿу 57 автортә кьыԥхь бӷьыц рҟынӡа инаӡо ашәҟәы иахьӡуп "Ажурнал "Алашара" (1955-2025). (Аҭоурых. Абиблиографиа)", уи шәҟәыкны иҟоуп, 2017 шықәсазы иҭыҵызгьы уи иалоуп, амала 40 автортә кьыԥхь бӷьыц иҟаз усҟантәи атекст сеиҭахәаԥшит, рҽеирақәак алазгалеит, уаанӡа исзымдыруаз авторцәак рыхьыӡқәа нагӡаны ишьақәсыргылеит, Даур Наҷҟьебиа иабжьагаралагьы ашрифт аԥсахрагьы саҿуп PT Sans ала, аха уи ашьҭахь даҽазнык атекст зегьы сеиҭхысроуп. Уимоу, ашәҟәы хыркәшахоит "Ахьӡқәа рарбага" ала, Вахтанг Аԥҳазоу дназлоу аӡәырҩы уи арбага ыҟазар еиӷьуп ҳәа изныкымкәа исарҳәеит. Ишеиӷьу сзымдыруа сауҟаху, аха уи аиқәыршәаразы атекст зегьы хазы уахысроуп, уи напылаусуроуп, акомпиутер аҟны "автоматла" аҟаҵара ауӡом; уи шьҭа иеиқәсыршәеит сҳәар ҟалоит. Амала ашәҟәы нагӡаны компиутерла акьыԥхь ианаздырхиалакь арбагаҿы адаҟьақәа ргылатәхоит, убасҟан "автоматла" ахьӡқәа ахьуԥыло аҭыԥқәа рыԥшаара мариахап ҳәа сгәыӷуеит.– Виачеслав, уара уаҟара ашьхыц еиԥш ҳлитератураҿы аус зуа аҵарауаа маҷҩуп. Убри инаԥшьны, есышықәса ԥхныла ҩымз-хымз Бзыԥҭа уаб инхараҿы шәыҩн ду иацҵаны, ахан хьыцәцара аргылара уаҿуп. Уа сара изныкымкәа снеихьеит, зегь раҵкыс иџьасшьо, уасҭак дадымгалаӡакәа, уи уара унапала аргылара уахьаҿу ауп. Анцәа иҳәааит, ухатә ҩызеи уареи шәыла ҭаа шәызхәаԥшуа, шәыҷкәынзаҵә, шәыҵәҩаншьап, аҵарадырра бзиаӡа змоу афизик-аматематик қәыԥш, иаб инхарахь ихы иԥсы кыдны, еихеиҳауа, деихбаала дынхауа. Уара уџьабаа ӷәӷәа зду ажурнал "Алашара" аредакциа аусзуҩцәа зегьы гәык-ԥсык ала иудырныҳәалоит иахьатәи уирамш, иузеиӷьаршьоит аԥсуа иқәра дуи, арҿиаратә гәаҳәареи, аманшәалареи.— Иҭабуп идуӡӡаны. Ажурнал "Алашара" аԥсуа культура зегь азы Аҩн ду иаҩызоуп. Уи ахәшҭаара ҿымцәаауа еиқәырханы иаажәгоит иахьагьы. Еснагь икаҷҷалалаит, нас, уи алашара, ԥымкрада иахыҵәалааит уи ашәахәақәа Аԥсны зегьы!

https://sputnik-abkhazia.info/20251109/gennadi-alamia-uasha-duzyshup-ashkha-uakhaakhyua-1058843982.html

https://sputnik-abkhazia.info/20210308/Amtsa-zytsraz-apoet-Vladimir-Anab-izkny-1031954914.html

https://sputnik-abkhazia.info/20251128/alashara-agymzaait-asynra-azhurnal-70-shysa-akhyra-shazgaraz-1059361532.html

https://sputnik-abkhazia.info/20250628/alysa-gogua-tslaby-dimam-zhlar-ryshyy-isha-asua-literaturay-1055553932.html

2026

Ажәабжьқәа

ab_AB

аналитикеи аиҿцәажәарақәеи, аԥсны