"Анхаҩ бзиа илақәа рыла дудыруеит": аԥсуаа ала ишазыҟоу

© Sputnik / Томас ТхайцукПогода
Погода - Sputnik Аҧсны, 1920, 07.02.2021
Аԥсуаа ала ишазыҟоуи уи иадҳәалоу згәаҭарақәаки ртәы ҳадылгалоит Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ, аколумнист Сусанна Ҭаниаԥҳа.

Сусанна Ҭаниаԥҳа, Sputnik

Ала ауаҩы гәык-ԥсык ала изыҟоу, дызмыԥсахуа, дзыхьчауа, ҩызара изызуа, ҳаҭыр-пату зқәырҵо ԥстәуп. Аԥсуаа ҳҟны "Ала ауаҩы ишьа алоуп" ҳәа рҳәо аҟынӡа ирзааигәаны ирыԥхьаӡоит.

Ашәарыцара - Sputnik Аҧсны, 1920, 19.08.2018
Удырҩатә еиӷьхааит! Ашәарыцареи Ажәеиԥшьааи ирыдҳәалоу згәаҭақәак

Иааҭкааны иуҳәозар, ажәытәӡа аахыс ала абзазараҿы ахархәара ду аман, аҩны-агәара, арахә-ашәахә рыхьчараҿы, ашәарыцараан уҳәа ауаҩы ала ада дхәарҭамызт. Дарбан нхаҩызаалак акы, ҩба иреиҵамкәа алақәа изанын. Шамахамзар, иахьагьы ақыҭақәа рҿы алақәа рааӡара атрадициақәа ирыцырҵоит, уимоу "анхаҩ бзиа илақәа рыла дудыруеит" ҳәа азгәарҭоит.

Жәлар разгәаҭарақәа рҟнытә

Аԥсуаа ала ԥсабарала иҟәышуп, ауаҩы ԥхьаҟа агәаҟра-арыцҳара дақәшәараны даныҟоу заанаҵ ацәа ианыруеит, игәиҽаннаҵоит рҳәон. Ала иадҳәаланы жәлара ирылаҵәаны иҟаз азгәаҭарақәа иреиуан:

  • Ала анууа агәаҟра, ма абылра ҟалоит.
  • Ала иарбаны акруфар, мамзаргьы ала ахәы уфар, ула аларқәықә (даҽакала акәырҵыкь) алнахуеит рҳәоит.
  • Ала аҽуқәнарххар, уаашьо уалагоит. Даҽа вариатк аҿы - ала аҽуқәнарххар, аӡә дузаауеит.
  • Ала уахыԥар, умгәа ухьуа, ҟәырҟәырҳәа абжьгара иалагоит.
  • Ала ахы рханы иахьууа агәараҭаҿы аӡә дыԥсуеит.
  • Аласба аныхәыҷу аҿыҵа апырпыл ыҵушьыр, иџьбарахоит рҳәоит.
  • Аласба аҵыхәеи алымҳаи хуҵәар, агәыжәла цәгьахоит.
  • Ала абз хәшәуп, ахәра арбзар, иӷьоит рҳәоит.
  • Аласба аӡәы имухуазар, ацымхәра апырпыл иуҭар, ала џьбарахоит ҳәа азгәарҭоит.
  • Ала зыцҳаз, иуцҳаз ала ахәы ыҵхны ибылны иахьацҳаз иақәуҵар бзиоуп, ирласны иӷьоит рҳәоит.
  • Алақәа ахьеибафо анышә аашьҭыхны иуҭахым аӡә иҩны иҩнауԥсар, аҭаацәа алақәа реиԥш еибафо иалагоит.

Аиҿырԥшрақәа

Ҵабыргуп, есымшатәи абзазараҿы ала ахаҿсахьа ҩбаны – зны иҵоураны, зны иҵоурамкәа ианыҟоугьы аабоит. Ҿырԥштәыс иаагозар, ала ахаҿсахьа ауаҩы идкыланы "длоуп", "длахшоуп", "лак иоуп", "лахшак иоуп" анырҳәо, иҵоуроугьы иҵоурамгьы хәшьарак аҳасабала ахархәара рымоуп. Аус злоу арҭ ажәақәа ухы ишаурхәо ауп.

Ацгәы
 - Sputnik Аҧсны, 1920, 24.02.2019
"Ацхь уагааит", мамзаргьы аԥсуаа ацгәы ишазыҟоу

Ажәаҳәаҩ аӡәы дирҽхәарц аниҭаху, "лак иоуп" ала аӷәӷәареи, агәымшәареи, аилҟьеилӷәыцәреи уҳәа реиԥш иҟоу аҟазшьа ҵоурақәа ирсимволны ҵакыс иаиуеит – "дыӷәӷәоуп", "деиҿамсуп", "дгәымшәоуп", "акы дацәшәом".

Даҽа контекст аҟны "лак иоуп", "лахшак иоуп" анырҳәо, арҭ ажәақәа ззынархоу ԥхамшьак иоуп, "дламысдоуп", "дыцәгьоуп" уҳәа реиԥш иҟоу иҵоурам аҟазшьақәа ирдыргоуп.

Ажәаԥҟақәа

Иҳамҳәарц залшом ала иахҳәаау, аха зҵакы еиҭарсу жәаԥҟақәак ртәгьы. Арҭ ажәаԥҟақәа рҿы ала аӡбахә шҳәоугьы, хықәкыла иаадырԥшуа ауаа еиуеиԥшым рҟазшьақәа роуп:

Ала шуеит - аҽы ҳәуеит

Аӡәы изыӡырҩырц, иажәақәа рхахьы иааргарц анырҭахым абри ажәаԥҟа рхы иадырхәоит. Даҽакалагьы, "ала шуеит - аҽы ҳәуеит" ҳәа узырҳәоит умч зқәымхо, уззымиааиуа, уԥсы ҭоуп ҳәагьы иҟам уиқәмақаруа уалагар.

Ала аҵыхәа ткьацла иузыриашом

Иарбан усзаалак иара ишахәҭоу, ишаманшәалоу уазымныҟәар, акгьы алҵӡом. Убри ауп ажәаԥҟа ҵакыс иамоу.

Ала - Sputnik Аҧсны, 1920, 07.04.2019
Алышькьынтыр: "Уахьца уаалеит, аа-лак аауцеит"

Ала ажьы ала иафом

Еидҳәалоу, ацәгьа-абзиа ззеилоу ауаа еибаҭиӡом, еидгылоит.

Ала ҵыхәаршәшәоит ҳәа улаба каумыршәын

Ауаҩы хәымга иагьа дқьақьаргьы, иагьа иҽиргәыбзыӷыргьы, игәра умгароуп, убас ҳабжьнагоит зыӡбахә ҳәо ажәаԥҟа.

Ала анажә, имитаҟәуан

Ауаҩы данажәлак, иқәра ишаҵанамкуа, ишихәҭам ихы мҩаԥиго далагар абас рҳәоит.

Аҵыхәтәажәа

Идыру акоуп, алақәа рынцәахәыс аԥсуаа ирымаз Алышькьынтыр шиакәыз. Убри аҟнытә, традициала иахьа уажәраанӡагьы аԥсуаа рыбзазараҿы "Алышькьынтыр уагааит", "Алышькьынтыр уазшахааит", "Алышькьынтыр уахәхааит" ҳәа ала иазкны ирҳәо ашәиратә формақәа акыр иҟазшьарбагоуп.

Иара убас шәаԥхьар ҟалоит:

Ажәабжьқәа зегьы
0
Раԥхьа аҿыцқәаРаԥхьа ажәытәқәа
loader
АЕФИР АҾЫ
Заголовок открываемого материала
Жәларбжьаратәи
InternationalEnglishАнглыз бызшәаMundoEspañolАиспан бызшәа
Европа
DeutschlandDeutschАнемец бызшәаFranceFrançaisАфранцыз бызшәаΕλλάδαΕλληνικάАбырзен бызшәаItaliaItalianoАиталиа бызшәаČeská republikaČeštinaАчех бызшәаPolskaPolskiАполиак бызшәаСрбиjаСрпскиАсерб бызшәаLatvijaLatviešuАлатыш бызшәаLietuvaLietuviųАлитва бызшәаMoldovaMoldoveneascăАмолдав бызшәаБеларусьБеларускiАбелорус бызшәа
Алада Кавказ
ԱրմենիաՀայերենАерман бызшәаАҧсныАҧсышәалаАԥсуа бызшәаХуссар ИрыстонИронауАуаԥс бызшәаAzərbaycanАzərbaycancaАзербаиџьан бызшәа
Ааигәа Мрагылара
Sputnik عربيArabicАраб бызшәаTürkiyeTürkçeАҭырқә бызшәаSputnik ایرانPersianФарсиSputnik افغانستانDariДари
Агәҭантәи Азиа
ҚазақстанҚазақ тіліАҟазах бызшәаКыргызстанКыргызчаАҟырӷыз бызшәаOʻzbekistonЎзбекчаАузбек бызшәаТоҷикистонТоҷикӣАҭаџьықь бызшәа
Мрагыларатәии Алада-Мрагыларатәи Азиа
Việt NamTiếng ViệtАвиетнам бызшәа日本日本語Аиапон бызшәа中国中文Акитаи бызшәа
Алада Америка
BrasilPortuguêsАпортугал бызшәа