https://sputnik-abkhazia.info/20260817/akhyn-agama-zkhukaaua-uraykhak-rkharara-iakhaany-1065019020.html
"Аԥхын агьама зхукаауа": уҭраҭыхқәак рхәарҭара иахҳәааны
"Аԥхын агьама зхукаауа": уҭраҭыхқәак рхәарҭара иахҳәааны
Sputnik Аҧсны
Мрала иааӡоу, ауаҩы игәабзиара иазеиӷьу уҭраҭыхқәак рыхҳәаа ҟалҵоит Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа. 17.08.2026, Sputnik Аҧсны
2026-08-17T11:56+0300
2026-08-17T11:56+0300
2026-08-17T13:20+0300
аԥсны
жәлар рдоуҳа
https://cdnn1.img.sputnik-abkhazia.info/img/102291/68/1022916854_0:60:1920:1140_1920x0_80_0_0_0b4e185b598cd94d279b0e18ca0c6d56.jpg
Аԥхын ҩычоуп мра шәахәала, амш дуқәеи аҵх кьаҿқәеи ираҳҭынроуп. Ҽынла аҵлақәа бӷьыла рыҽҭаҳәҳәаны, изҭаху рзы шәшьырара руеит. Уахынла ашьанақәа реиԥш иԥсаҟьаны, аеҵәақәа зҿаԥсо ажәҩан каххаа хыхь ишьҭоуп.Аусурагьы аԥсшьарагьы ианеицнарго ашықәс аамҭоуп.Лымкаала иазгәаҭатәуп, аԥхын ашоураха ауаҩы ицәеижь азы ишыԥсеиқәырхагоу ауҭраҭых, "асезонтә уҭраҭыхқәа" ззырҳәо: анаша, апомидор, апатырџьан, апырпыл хаа уҳәа. Арҭ ауҭраҭыхқәа ӡынгьы-ԥхынгьы ирҭиуеит "аԥхын агьама" рхукаауеит. Аха ухатәы уҭра ианыҭгоу зынӡа даҽа гьамак дырҿиоит.Анаша. Зегьы еицырдыруа ауҭраҭых ҵиаауп анаша (азгә. "огурец"). Аԥсуа бызшәаҿы иара ҩ-хьӡык аанахәеит: бзыԥаа "анаша", абжьыуаа "акьынтыр" рҳәоит.Анаша аџьынџьдгьылс иԥхьаӡоуп Индиатәи атропикатә бнаршәырақәа, уаантә адунеизегь иалаҵәеит. Уажәы анаша зегь реиҳа ирацәаны иаадрыхуеит Китаи тәылан.Анаша аӡы рацәаны иалоуп, аԥхын ауаҩы иорганизм архьшәашәара алшоит, иарыцқьоит. Зыплан-зсахьа иацклаԥшуа аҭыԥҳацәа есҽнытәи рыкрыфара иахәҭакуп, акаллориақәа маҷны иалоуп.Анаша мҽхакы ҭбаала ахархәара амоуп акосметалогиаҿы, ацәартатара зылшо акремқәа алырхуеит. Ашәҟәыҩҩы Дырмит Быҭәба иажәабжьқәа реизга "Абырлаш мацәаз" аҟны аԥҳәызба ҽырбаҩы лсахьа ааирԥшуеит абас:Анаша рфоит ишаӡоу, ирҵәны, аӡынхәыс иадыркуеит.Апомидор. Аладатәи Америка – Чили, Перу рҳәынҭқаррақәа рҟны ауп раԥхьа иахьҿиаз ари ауҭраҭых ҵиаа. Уахьынтәи инанагеит Испаниаҟа, уаҟа ахьӡ ахылеит "помидор" ҳәа (испан бызшәала "pomodoro" иаанагоит "ахьтәы ҵәа"). Раԥхьа иҟаз апомидор ахкыжәлақәа акы-ҩба ракәын, уажәы идырҿиеит: рацәак идумхо, заа иҟало, идухо, иаухо, иссахо, ихьшәаны иҟало, аҟаԥшьқәа, аҩеижьқәа, ажьымжәа еиԥшу. Рызегьы бзиа ирбоит аԥхарра, ираабӡом аӡысаамҭа, ирнаалоит арҵәыра дгьылқәа.Апомидор акальции, амагнии, ажелезо, акалии рацәаны иалоуп: ауаҩы агәи адақәеи русура иазеиӷьуп, ахаԥыцқәеи абаҩқәеи рзы хәарҭара алоуп. Апомидор ақәнага уфозар, аҷаҷақәа рҿы ахаҳә аанахәара иаҿагылоит.Апомидор рфоит ишаӡоу, ихыхны афатә ирырҭоит, ирҵәахуеит ирҵәны, иалҵуеит згьама хаау асыӡбал.Апатырџьан. Апатырџьан (азгә. "баклажан") ауҭраҭых ҵиаа аџьынџьдгьыл ахьыҟоу Индиа ауп. Уаантәи инанагеит Китаитәылаҟа 3000 шықәса уажәы аԥхьа. Ҳаамҭаз ахархәара ӷәӷәа амоуп афатә хкқәа рыҟаҵараҿы. Апатырџьан ажьы татоуп, иахоу ацәа еиҳа икьакьоуп. Ԥшшәахәыла иҟоуп еиқәаҵәоу, иҩежьу, ишкәакәоу, цәаҳәацәаҳәа изылдоу. Ажьы ататара иагәылоуп ажәлақәа рацәаны.Аорганизм инамыцхәны аџьыка алазар, иалнахуеит, зымаха-зышьаха чуа ауаа ирзеиӷьуп, агәы аусуразы ихырҳагоуп. Апатырџьан ишаӡоу гьама амаӡам. Иара рӡуеит, ирџьуеит, егьырҭ ауҭраҭыхқәа ирылаҵаны аӡынхәы ҳәа иадыркуеит.Апырпыл хаа. Америкатәи аконтинент зџьынџьдгьылу аҵиаақәа иреиуоуп апырпыл. Уи ахкыжәлақәа ҩба адунеи зегьы иахыҵәахьеит: апырпыл ца (апырпыл ҟаԥшь), апырпыл хаа (болгариатәи апырпыл ззырҳәо). Апырпылца шәаанӡа ииаҵәоуп, ианшәлакь иҟаԥшьыуаркалеиуеит. Апырпылца аниаҵәоугьы ианҟаԥшьхалакгьы ицоуп. Уи ацәеижь иалоу капсаицин захьӡу амаҭәашьар ауаҩы иҿыҵа иацралоит. Уи адагьы апырпылца иалоуп авитаминқәа С, А рацәаны.Апырпыл хаа иҿало ашәыр капсаицин алаӡам, еиҳа иҟәазуп, иҟоуп иҟаԥшьхо, ишкәакәахо, иҩежьхо, еиқәаҵәахо ахкыжәлақәа. Апарпыл хаа акҿаҩраҿы ахархәара ҭбааӡоуп: ишаӡоу иуфар ауеит, афатә ахьыҟарҵо иарҭоит, иуџьуеит, иурҵәуеит, архаагақәа аҭаны иуршуеит, ӡынхәыс иԥхьаукуеит.Апырпыл хаа ашьақәыӷәӷәара змоу рзы ибзиоуп, акьатеиқәа русура иацхраауеит, аиммунитет арӷәӷәоит, агәынкылара еиӷьнатәуеит. Ауаҩы ицәа-ижьы, инаԥхыцқәа, ихцәы арӷәӷәоит, "бла ҵарыла" адунеи дықәыԥшлартә аҭагылазаашьа инаҭоит.
https://sputnik-abkhazia.info/20220925/khykh-gykh-umoua-auay-dyzkhyshtua-iaaak-rybakh-1041685334.html
https://sputnik-abkhazia.info/20260628/aysh-uiua-khy-iubazar-anasy-iazoup-auraykh-iaa-aysh-amaaa-1063843425.html
https://sputnik-abkhazia.info/20241123/ianufo-eimyoit-aga-eizha-iuaoit-aabi-ui-akhararei-1052869460.html
https://sputnik-abkhazia.info/20221009/auadka-apyrpyl-tsa-ashsha-asuaa-akhalalara-shyrkhyshtuaz-1041975917.html
Sputnik Аҧсны
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
2026
Сусанна Ҭаниаԥҳа
https://cdnn1.img.sputnik-abkhazia.info/img/07e5/04/09/1032182915_625:0:2361:1736_100x100_80_0_0_20fdbae083b5d4c73ddeaa0f8d48a43b.jpg
Сусанна Ҭаниаԥҳа
https://cdnn1.img.sputnik-abkhazia.info/img/07e5/04/09/1032182915_625:0:2361:1736_100x100_80_0_0_20fdbae083b5d4c73ddeaa0f8d48a43b.jpg
Ажәабжьқәа
ab_AB
Sputnik Аҧсны
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Sputnik Аҧсны
media@sputniknews.com
+74956456601
MIA „Rossiya Segodnya“
Сусанна Ҭаниаԥҳа
https://cdnn1.img.sputnik-abkhazia.info/img/07e5/04/09/1032182915_625:0:2361:1736_100x100_80_0_0_20fdbae083b5d4c73ddeaa0f8d48a43b.jpg
жәлар рдоуҳа
"Аԥхын агьама зхукаауа": уҭраҭыхқәак рхәарҭара иахҳәааны
11:56 17.08.2026 (ирҿыцуп: 13:20 17.08.2026) Сусанна Ҭаниаԥҳа
Аԥсуаҭҵааратә институт афольклортә лабораториа аусзуҩ
Мрала иааӡоу, ауаҩы игәабзиара иазеиӷьу уҭраҭыхқәак рыхҳәаа ҟалҵоит Аԥсуаҭҵааратә институт аусзуҩ Сусанна Ҭаниаԥҳа.
Аԥхын ҩычоуп мра шәахәала, амш дуқәеи аҵх кьаҿқәеи ираҳҭынроуп. Ҽынла аҵлақәа бӷьыла рыҽҭаҳәҳәаны, изҭаху рзы шәшьырара руеит. Уахынла ашьанақәа реиԥш иԥсаҟьаны, аеҵәақәа зҿаԥсо ажәҩан каххаа хыхь ишьҭоуп.
Аусурагьы аԥсшьарагьы ианеицнарго ашықәс аамҭоуп.
Лымкаала иазгәаҭатәуп, аԥхын ашоураха ауаҩы ицәеижь азы ишыԥсеиқәырхагоу ауҭраҭых, "асезонтә уҭраҭыхқәа" ззырҳәо: анаша, апомидор, апатырџьан, апырпыл хаа уҳәа. Арҭ ауҭраҭыхқәа ӡынгьы-ԥхынгьы ирҭиуеит "аԥхын агьама" рхукаауеит. Аха ухатәы уҭра ианыҭгоу зынӡа даҽа гьамак дырҿиоит.
Анаша. Зегьы еицырдыруа ауҭраҭых ҵиаауп анаша (азгә. "огурец"). Аԥсуа бызшәаҿы иара ҩ-хьӡык аанахәеит: бзыԥаа "анаша", абжьыуаа "акьынтыр" рҳәоит.
Анаша аџьынџьдгьылс иԥхьаӡоуп Индиатәи атропикатә бнаршәырақәа, уаантә адунеизегь иалаҵәеит. Уажәы анаша зегь реиҳа ирацәаны иаадрыхуеит Китаи тәылан.
Анаша аӡы рацәаны иалоуп, аԥхын ауаҩы иорганизм архьшәашәара алшоит, иарыцқьоит. Зыплан-зсахьа иацклаԥшуа аҭыԥҳацәа есҽнытәи рыкрыфара иахәҭакуп, акаллориақәа маҷны иалоуп.
Анаша мҽхакы ҭбаала ахархәара амоуп акосметалогиаҿы, ацәартатара зылшо акремқәа алырхуеит. Ашәҟәыҩҩы Дырмит Быҭәба иажәабжьқәа реизга "Абырлаш мацәаз" аҟны аԥҳәызба ҽырбаҩы лсахьа ааирԥшуеит абас:
"Асақәи ҵәаԥшьи ахьылбоз иаамхәакәа давсуамызт. Ашьҭахь акьынтыр аӡагьы бзиоуп ҳәа џьара иаалаҳахын, есҽны лан луҭра дынҭаланы инаҿало зегьы нҿыҟәшәааны, есыуаха акакала еихырссаны лхы-лҿы ақәҵара далагеит".
Анаша рфоит ишаӡоу, ирҵәны, аӡынхәыс иадыркуеит.
Апомидор. Аладатәи Америка – Чили, Перу рҳәынҭқаррақәа рҟны ауп раԥхьа иахьҿиаз ари ауҭраҭых ҵиаа. Уахьынтәи инанагеит Испаниаҟа, уаҟа ахьӡ ахылеит "помидор" ҳәа (испан бызшәала "pomodoro" иаанагоит "ахьтәы ҵәа"). Раԥхьа иҟаз апомидор ахкыжәлақәа акы-ҩба ракәын, уажәы идырҿиеит: рацәак идумхо, заа иҟало, идухо, иаухо, иссахо, ихьшәаны иҟало, аҟаԥшьқәа, аҩеижьқәа, ажьымжәа еиԥшу. Рызегьы бзиа ирбоит аԥхарра, ираабӡом аӡысаамҭа, ирнаалоит арҵәыра дгьылқәа.
Апомидор акальции, амагнии, ажелезо, акалии рацәаны иалоуп: ауаҩы агәи адақәеи русура иазеиӷьуп, ахаԥыцқәеи абаҩқәеи рзы хәарҭара алоуп. Апомидор ақәнага уфозар, аҷаҷақәа рҿы ахаҳә аанахәара иаҿагылоит.
Апомидор рфоит ишаӡоу, ихыхны афатә ирырҭоит, ирҵәахуеит ирҵәны, иалҵуеит згьама хаау асыӡбал.
Апатырџьан. Апатырџьан (азгә. "баклажан") ауҭраҭых ҵиаа аџьынџьдгьыл ахьыҟоу Индиа ауп. Уаантәи инанагеит Китаитәылаҟа 3000 шықәса уажәы аԥхьа. Ҳаамҭаз ахархәара ӷәӷәа амоуп афатә хкқәа рыҟаҵараҿы. Апатырџьан ажьы татоуп, иахоу ацәа еиҳа икьакьоуп. Ԥшшәахәыла иҟоуп еиқәаҵәоу, иҩежьу, ишкәакәоу, цәаҳәацәаҳәа изылдоу. Ажьы ататара иагәылоуп ажәлақәа рацәаны.
Аорганизм инамыцхәны аџьыка алазар, иалнахуеит, зымаха-зышьаха чуа ауаа ирзеиӷьуп, агәы аусуразы ихырҳагоуп. Апатырџьан ишаӡоу гьама амаӡам. Иара рӡуеит, ирџьуеит, егьырҭ ауҭраҭыхқәа ирылаҵаны аӡынхәы ҳәа иадыркуеит.
Апырпыл хаа. Америкатәи аконтинент зџьынџьдгьылу аҵиаақәа иреиуоуп апырпыл. Уи ахкыжәлақәа ҩба адунеи зегьы иахыҵәахьеит: апырпыл ца (апырпыл ҟаԥшь), апырпыл хаа (болгариатәи апырпыл ззырҳәо). Апырпылца шәаанӡа ииаҵәоуп, ианшәлакь иҟаԥшьыуаркалеиуеит. Апырпылца аниаҵәоугьы ианҟаԥшьхалакгьы ицоуп. Уи ацәеижь иалоу капсаицин захьӡу амаҭәашьар ауаҩы иҿыҵа иацралоит. Уи адагьы апырпылца иалоуп авитаминқәа С, А рацәаны.
Апырпыл хаа иҿало ашәыр капсаицин алаӡам, еиҳа иҟәазуп, иҟоуп иҟаԥшьхо, ишкәакәахо, иҩежьхо, еиқәаҵәахо ахкыжәлақәа. Апарпыл хаа акҿаҩраҿы ахархәара ҭбааӡоуп: ишаӡоу иуфар ауеит, афатә ахьыҟарҵо иарҭоит, иуџьуеит, иурҵәуеит, архаагақәа аҭаны иуршуеит, ӡынхәыс иԥхьаукуеит.
Апырпыл хаа ашьақәыӷәӷәара змоу рзы ибзиоуп, акьатеиқәа русура иацхраауеит, аиммунитет арӷәӷәоит, агәынкылара еиӷьнатәуеит. Ауаҩы ицәа-ижьы, инаԥхыцқәа, ихцәы арӷәӷәоит, "бла ҵарыла" адунеи дықәыԥшлартә аҭагылазаашьа инаҭоит.
